Eindhovens Dagblad, 5 juli 2018

Een centraal eindexamen (CE) is niet eenduidig. Neem het examen Nederlands voor het vwo. Het correctiemodel wordt vooraf door 20 docenten van Vereniging Levende Talen doorgelicht, alvorens het definitief wordt vastgesteld. Dit schooljaar vond dit CE op 17 mei plaats. Op 18 mei werd er al een aanvulling op het correctiemodel gepubliceerd, evenals op 22 mei. Die 20 docenten waren klaarblijkelijk niet afdoende. Op 23 mei organiseerde Leven Talen een landelijke examenbespreking met 60 docenten waarop op 24 mei een verslag werd uitgebracht met nieuwe aanvullingen. De secties per school steken ook nog hun koppen bij elkaar en ten slotte is een tweede corrector aan de beurt. De eerste en tweede corrector komen er niet altijd uit en soms middelen ze dan. Hoe moet een leerling een perfecte score neerzetten als al deze docenten, zonder enige druk en met zeeën van tijd, hier al niet uitkomen?

Er zijn meerdere argumenten waarom een CE ter discussie staat. Ten eerste neemt de hoeveelheid nieuwe informatie en wetenschappelijke theorieën jaarlijks gigantisch toe terwijl de inhoud van een CE sinds de jaren 50 redelijkerwijs gelijk is gebleven. Sinds eind jaren 60 is het vakkenpakket op VO-scholen zelfs onveranderd gebleven. Kortom, ze lopen niet in gelijke mars.

Voorts meet een CE op vakniveau hoogstens een klein deel van wat we willen dat ze meten. Evenzeer meet een CE geen sociale ontwikkeling zoals empathie, samenwerken, managen, zelfredzaamheid, ijver. Allemaal zaken die wel belangrijk zijn maar waarvoor je geen cijfers krijgt. Het CE test alleen kennis. De feitenkennis van een CE is van korte termijn, sociale ontwikkeling voor lange termijn. Ik daag eenieder uit om op papier te zetten wat hij of zij aan kennis nog weet van het CE. Een CE is gestoeld op leren, testen en vergeten.

Het meest belangrijke argument is dat een CE tegen de vrijheid van onderwijs druist. De laatste twee schooljaren zijn scholen helemaal niet bezig met het verwerven van kennis dat maatwerk is voor kinderen. Ze zijn namelijk bezig met examentraining. Dit is een enorm gemis omdat je de unieke potentie van in individuele leerling niet oogst. We vinden het kennelijk belangrijker om alle Nederlandse leerlingen in hetzelfde tijdspad als een vierkant stukje hout in een rond gaatje te wurmen. Alsof een kind op het platteland in een Gronings gehucht, een kind in het centrum van Rotterdam dat tot haar achtste op het platteland in Turkije heeft gewoond en een hoogbegaafd kind woonachtig nabij een hightechomgeving drie replica’s van elkaar zijn. Een CE gaat te zeer uit van uniformiteit en juist daardoor merk ik voornamelijk bij vmbo-leerlingen veel desinteresse in ‘leren’.

Hoe zit dit in andere landen? De OESO voert om de drie jaar een internationaal vergelijkend onderzoek tussen leerlingenniveaus uit, het zogenaamde PISA-onderzoek. Wat opvalt is dat de Europese landen Estland en Finland sinds 2000 significant beter scoren dan Nederland op het gebied van wiskunde, wetenschap en leesvaardigheid. Finland kent geen vastgestelde einddoelen, geen cito-toetsen en geen CE’s. Estland heeft gekozen voor een mix door vijf CE’s van de achttien vakken te verplichten. In België wordt een CE door de desbetreffende vakdocent gemaakt. Kennelijk hebben andere landen argumenten gevonden dat een CE, zoals wij dat in Nederland kennen, een leerling niet per sé beter maakt.

Ten slotte is er nog een emotioneel argument. Een leerling die op vijfhonderdste zakt (het komt voor) loopt een immens trauma op. Wat voor een leersignaal geven we hiermee door aan kinderen? Het betreft een simulatie die nimmer meer in een mensenleven terugkomt. Stel dat u een secretaresse bent en uw manager vindt dat uw telefoontechnieken niet op orde zijn. Dan zegt hij toch niet dat u uw gehele opleiding opnieuw moet doen? Nee, dan biedt hij een cursus telefoontechniek aan. Dit wordt tevens gesimuleerd op een mbo, hbo en wo. Ik heb een hbo en een wo gedaan en na een lessenreeks was er een toets en indien je een onvoldoende had dan dat deed je dit over totdat je het had. Ik heb wel eens drie jaar later een vak afgesloten. Beide opleidingen eindigde wel met een onderzoek maar nimmer met een CE. Ik hoor niemand dat daar niet neutraal en objectief getoetst zou worden. Helaas worden kinderen van 16 tot 18 worden in het VO ontzettend voor blok gezet. Een wurgcontract.

Moet het examen worden afgeschaft? Misschien niet. Er zijn zeker voordelen aan een CE. Echter, Finland toont aan dat een CE absoluut niet heilig is, ook al is het gehele onderwijssysteem daar anders. Maar we ploeteren wel door met CE’s die niet eenduidig zijn, zoals het vak Nederlands. Bovendien betreft de invulling van het huidige CE-systeem in mijn ogen een naoorlogs relikwie en mag het een 21e-eeuws likje verf krijgen. De jaren 50 hebben al lang achter ons liggen.

Drs. Hans R.J. Sluijter

Klik op afbeelding voor uitvergroting
Eindhovens Dagblad, 6 december 2017

Het curriculum van het voortgezet onderwijs is een prehistorisch monster

Een cijferlijst van de havo uit 1973 leert dat alle 18 vakken in 2017 nog steeds worden aangeboden, zei het soms onder een andere naam. Het enige onderscheid met het huidige curriculum zijn keuzevakken die per school kunnen verschillen zoals Spaans, kunst, filosofie of NLT. Er zijn enige lokale initiatieven zoals het Fries en de havenhavo in Rotterdam. Wiskunde wordt op de havo in de drie varianten A, B of D aangeboden (op het vwo tevens wiskunde C). Het prehistorisch monster uit 1973 is nog volledig in tact.

In 1973 bestond het Internet nog uit 42 computers die drie universiteiten met elkaar verbonden maar inmiddels zijn er 14 biljoen webpagina’s geïndexeerd. Om de ontwikkelingen bij te blijven zijn de 21st century skills opgesteld om de onderwijsorganisatie en –filosofie handjes en voetje te geven. Het betreffen vage competenties die het curriculum alleen inhoudelijk vorm geven zoals de transitie van een papieren boek naar een digitaal boek.

De wereld snakt naar vakken als programmeren, astronomie, leiderschap, foto & film, robotica, big history, ondernemen, digitale logistiek of rechten. In de brugklas zou eigenlijk gestart moeten worden met blindtypen om vervolgens door te stromen met informatica waarin de volgende onderdelen een plaats zouden moeten hebben: office, mediawijsheid, websites bouwen, Google ranking, netwerkbeheer en communicatietechnologie. Toch ploeteren we met zijn allen voort op oude blauwdrukken.

Vakken als Frans, muziek, CKV en in mindere mate tekenen zijn oubollig en hebben in 2017 geen bestaansrecht omdat ze geen afspiegeling zijn van wat er in de samenleving leeft. Het vak Frans heeft een historische bestaansrecht door de bourgeoisie maar het betreft allang niet meer de wereldtaal van de elite en de handelstaal van weleer. Je kunt anno 2017 beter kiezen voor Russisch, Chinees, Japans of Arabisch. Vroeger ging bijna iedereen naar de muziekschool maar nu vul je met moeite een klas met een handvol leerlingen en met een abominabel niveau.

Er is meer. Export maakt 31% uit van ons bruto binnenlands product, alles dat Nederland bij elkaar verdient. Bijna een kwart van de export, circa 75 miljard euro, wordt verdiend aan Duitsland. Op de vierde plaats komt Engeland met slechts 8% van de totale uitvoerwaarde en Amerika met 5%. Er zijn circa 130 VO-scholen die tweetalig onderwijs aanbieden waarvan 129 in het Engels en één in het Duits. Het is logischer dat dit andersom zou zijn.

Andrew Hacker van Queens College, City University of New York, stelt dat leerlingen gedemotiveerd raken door het hogere wiskunde in scholen en hij twijfelt aan het pratische nut zoals menigeen voor ogen heeft. Wiskunde is een belangrijk vak maar het wordt overschat en het is misplaatst binnen de kernvakken. De algebraïsche basisvaardigheden die iemand in een gemiddelde praktijk nodig heeft is gewoon te beheersen met Excel (eventueel voor gevorderden), zeker indien je dit combineert met programmeren. Want zeg nou eerlijk: wie heeft er voor het laatst in de dagelijkse praktijk een integraal of vectorruimte berekend?

Het vak Nederlands behuisd literatuurgeschiedenis en x, maar wat leer je van een oud boek als Karel ende Elegast of een Carry Slee waarin een jongen voor het eerst een meisje kust op pagina 96. Het lijkt me veel leerzamer om documentaire- of wetenschappelijke boeken te lezen zoals x. Ook met die boeken kun je leren wat kernzinnen zijn, opbouw en leesdoelen.

Evenzo zou de grammatica een facelift mogen hebben. De dubbelklanken (ou/au, ei/ij en het fonetisch spellen is een reële discussie waard. Er zijn vele historische verklaringen voor uitzonderingen maar de Nederlandse taal behoort geen historisch archief te zijn. Je kunt duidelijk leesbare boeken schrijven zonder de letter c en q, met alleen de ou, alleen de ij, geen sch en zonder dt’jes.

Lichamelijke opvoeding maakt wel een inhaalslag alhoewel vele gymzalen nog steeds wandrekken en ringen hebben. We leven in een tijd met nieuwe sporten zoals vechtspelen, biketrail, lacrosse, kronum, free running, bossaball, muurklimmen, floorball en allerlei fitnessachtige varianten. De toekomst is rijp voor pauzesport en (internationale) scholencompetities.

Ontwikkeling van 21st century skills is niet dezelfde vakken in een modern jasje steken. De Stelling van Pythagoras is sinds 1973 namelijk echt niet veranderd. Je kunt anno 2017 een didactiek aanpassen met youtube, werken met een cloud of virtual reality, het feit blijft dat op het einde de leerling net zo veel weet als een eindexamenstudent in 1973. Curriculumontwikkeling wordt met name vertraagd door de examenplicht met verplichte vakken en een rijtje vaste keuzevakken. Het is een experiment waard om een schooljaar in te delen in 20 studiepunten, waarbij de helft door het ministerie wordt bepaald en afgerond dienen te worden door een examen. De andere 10 studiepunten is examenvrij, niet resultaatvrij, en kan naar vrij inzicht van de school worden ingevlogen. Ik wil u als lezer vragen om boven water te halen wat u als kennis nog paraat heeft dat geleerd is voor een eindexamen. Het antwoord geeft namelijk het nut van examens aan. Kortom, de noodzaak voor examens worden overschat. Inzichten en kennis kunnen namelijk veel beter getoetst worden in een simulatie.

Indien curriculumontwikkeling net zo snel zou moeten gaan als de digitale ontwikkelingen dan had de houdbaarheidsdatum van het curriculum uit 1973 al in 1974 moeten stranden. We kunnen ook met zijn allen in 2030 de 18 vakken uit 1973 nog koesteren. Maar vraag een docent niet dat hij zelfstandig vooruit moet denken met 21st century skills.

Drs. Hans R.J. Sluijter

Follow up:

* interview Onderwijsblad maart 2018: ‘Een nieuw curriculum? De leraar is aan zet‘.

* Huidige eindexamens volgens VO-raad niet meer van deze tijd: ‘Het moet flexibeler en minder cognitief‘.

Examens in het voortgezet onderwijs moeten op de schop. Dit stelt de VO-raad, de organisatie van schoolbesturen. ‘Het examen lijkt een doel op zichzelf geworden, in plaats van een middel om in kaart te brengen of een leerling klaar is voor de vervolgstap’, zegt voorzitter Paul Rosenmöller. Hij spreekt van een ‘doorgeslagen focus op het leren voor het examen’. Meer lezen? Link naar Volkskrant.