Ontdek de wereld van ‘geräuschmacher’ Jimi Zoet: Geluidsmagie in Actie!

Jimi Zoet is onderdeel van het collectief Urland, samen met Thomas Dudkiewicz en Marijn Alexander de Jong. Ze staan bekend om hun opvallende geluidslandschappen in voorstellingen. Geluiden bewegen door de ruimte, luidsprekers zijn verborgen in het decor, en er klinkt complexe elektronische muziek. Zoet, die zichzelf ziet als een ‘Geräuschmacher’ binnen het collectief, bevindt zich op het kruispunt van technologie, theater en muziekcompositie.

Grote ideeën in kleine ruimtes
‘Veel van mijn ideeën worden geboren in de repetitieruimte,’ vertelt Zoet over zijn compositieproces. ‘Ik neem zelden een compleet uitgewerkte compositie mee van huis. Het meeste ontstaat terwijl ik observeer wat er op de vloer gebeurt, vergelijkbaar met het maken van notities.’

Zoet’s benadering verschilt fundamenteel van die van een traditionele componist die zijn muziek schrijft en vervolgens overdraagt aan de uitvoerders. Hij functioneert meer als een verzamelaar. ‘Ik gooi bijna nooit iets weg. Ik heb een enorme verzameling geluiden, schetsen en oude projecten. Soms hergebruik ik een geluid jaren later, omdat het precies past bij wat we nodig hebben.’

Ableton Live is zijn belangrijkste instrument, waarin hij zijn composities opbouwt met diverse materialen, variërend van synthesizergeluiden tot stemmen, vogelgeluiden en wind. ‘Ik begin vaak met samples die thematisch aansluiten bij de voorstelling. Voor een nieuw project over klimaatverandering, getiteld Four Seasons, begin ik met stormgeluiden en probeer deze om te vormen tot muziekinstrumenten.’

Hij gebruikt technieken zoals granulaire synthese, waarbij een klein fragment van een groter geluidsbestand wordt genomen en herhaald wordt om een nieuwe toon te creëren. ‘Uiteindelijk kan een sample veranderen in een volledig instrument. Je kunt zelfs een drumstel creëren uit vogelgeluiden.’

Zijn liefde voor geluid begon al voordat hij naar de Toneelacademie ging. Samen met jeugdvriend Tomas Loos, die betrokken is bij veel Urland-producties, maakte hij als tiener elektronische muziek. ‘Ik begon met het programma Reason, een virtuele studio die eruitzag als een echte, met gekleurde knoppen en schuiven. Je kon zelfs digitaal de kabels ompluggen. Later stapte ik over op Ableton.’

Hoewel hij veel zelf heeft geleerd, is Tomas Loos degene met een formele opleiding in audiodesign. ‘Geluid is in principe een golf die door een synthesizer wordt nagebootst met een oscillator, en dat horen wij als een toon. Die toon kan worden aangepast door filters en envelopes te gebruiken, wat de manier is waarop de toon start en eindigt. Alle geluiden zijn in de basis trillingen. Als je deze goed manipuleert, kun je van alles creëren.’

‘Na verloop van tijd heb ik vaak tientallen clips en sporen voor een voorstelling. De volgorde staat nog niet vast, maar met deze veelheid experimenteer ik live tijdens de repetities. Dit proces lijkt op beeldhouwen: je begint met te veel materiaal, luistert vervolgens wat er gebeurt als je iets weghaalt, en zoekt zo naar de essentie.’

Het creëren van een geluidslandschap
In producties van Urland zoals Formerly Known As en Urlaub leek het geluid soms letterlijk door de zaal te bewegen. ‘Dit is grotendeels te danken aan mijn samenwerking met Tomas Loos,’ zegt Zoet. Samen ontwikkelen ze een auditieve omgeving.

De verdeling van taken is duidelijk. ‘Ik focus meer op muziek, dramaturgie en artistieke richting, terwijl Tomas technisch sterker is. Hij ontwikkelt de systemen waarmee we geluid door de ruimte kunnen laten bewegen.’

Voor Formerly Known As werkten ze met een netwerk van luidsprekers en een trackingsysteem, oorspronkelijk ontworpen voor logistieke toepassingen. ‘Wij, de performers, droegen sensoren op onze schouders, waardoor zowel licht als geluid onze bewegingen live konden volgen.’

De AI-stemmen in de voorstelling bewogen mee met de acteurs. ‘De software bepaalt waar iemand zich bevindt en kiest automatisch de juiste luidspreker voor het afspelen van een sample.’

Loos gebruikt onder andere Max for Live. ‘Hiermee kun je binnen Ableton zelf tools ontwikkelen. Tomas heeft patches gemaakt waarmee geluiden door een heel luidsprekernetwerk kunnen bewegen. Met een simpele veeg over een iPad kan een geluid van de ene naar de andere luidspreker reizen.’

Techniek is echter nooit het doel op zich; het gaat vooral om de ervaring van het publiek. Zoet geniet van het ambachtelijke puzzelwerk dat hierachter schuilgaat.

Tijdens de voorstelling Sexodus van Naomi Velissariou en Theater Utrecht werkte Zoet nauw samen met geluidstechnicus Bart Coenen. Licht, video en geluid waren gekoppeld via QLab-software, terwijl de geluidswerelden zelf in Ableton draaiden. De voorstelling bestond uiteindelijk uit honderden cues. Ik mocht een kijkje nemen in het Ableton-bestand van de voorstelling.

Zoet speelde het applaus vlak voordat Velissariou het dankwoord van een actrice ging uitspreken. Dit bestond uit meerdere lagen: opgenomen publieksgeluid, filters, reverbs, stemfragmenten en langzaam opbouwende muziek.

‘De details nemen soms veel tijd in beslag,’ legt hij uit terwijl hij de afzonderlijke componenten laat horen. ‘Applaus is bijvoorbeeld verrassend lastig te bewerken. Als je een sample vertraagt of loopt, kan het snel veranderen in een soort ruis.’ Hij beweegt een virtuele schuif op zijn laptopscherm, en ik hoor wat er gebeurt. Het klinkt alsof het leven uit het geluid wordt getrokken.

‘Ik vond dit publieksgeluid ook te mannelijk,’ vervolgt Zoet, terwijl hij een andere component laat horen. ‘We zijn gaan zoeken naar samples waarin je duidelijk vrouwen kunt horen.’ Het zijn juist deze kleine beslissingen die uiteindelijk de sfeer van een scène bepalen.

De zoektocht naar imperfectie
In het verleden werkte hij soms te ver vooruit. ‘Ik heb eens een hele nacht muziek gemaakt voor een choreografie waar ik trots op was. Toen kreeg ik te horen dat het eigenlijk de helft korter moest zijn.’

Tegenwoordig probeert hij zich minder vast te klampen aan vroege versies. ‘Ik maak liever iets dat de richting aangeeft dan iets dat al helemaal vastligt. Het blijft een kwetsbaar proces. Je laat iets horen waarvan je denkt dat het werkt, zonder te weten of anderen dat ook zo ervaren.’

Veel van zijn werk bestaat uit luisteren en opnieuw luisteren. Intuïtie speelt hierbij minstens zo’n grote rol als techniek. ‘Elektronische muziek kan heel snel mathematisch worden, aangezien een computer uiteindelijk een rekenmachine is. En juist daarom zoek ik naar imperfectie. Muziek die swingt, zit vaak nét niet op de tel. Andersom geldt ook: een perfecte stem is meestal saai. De kleine afwijkingen maken muziek menselijk. Onze foutjes, daar zit het gevoel.’

Of een compositie uiteindelijk af is, merkt hij meestal niet aan de techniek, maar aan de emotie. ‘Dan hoor ik ineens: als ik dit weghaal, verdwijnt er iets. Uiteindelijk blijf ik steeds zoeken naar de vraag: zit het gevoel er nog in?’

Portretfoto: Cedric Veldhuis