50 Jaar Open Bak: Vier Decennia van Spectaculaire Dinsdagavonden!

De Open Bak is mogelijk het theaterprogramma met de langste geschiedenis in Nederland. Dit beroemde open podium, oorspronkelijk gestart in Theater de Engelenbak op de Nes in Amsterdam, viert dit jaar zijn vijftigjarig bestaan. Tegenwoordig vindt het elke week plaats, sinds 2013 in Theater de Richel. Elke dinsdagavond is een feest van diversiteit, waarbij performers vrij zijn om alles te doen, zolang het maar binnen een kwartier past.

Een beproefd concept
Het concept, geïnspireerd door de Amateur Nights in het Apollo Theatre in New York, werd halverwege de jaren ’70 door Fons Eickholt in Amsterdam geïntroduceerd. Het biedt een podium aan beginnende artiesten van diverse achtergronden die korte voorstellingen geven, vergelijkbaar met de optredens die je een eeuw eerder kon zien in de lokale café chantants en variététheaters op de Nes.

Het oorspronkelijke experiment evolueerde naar een solide concept dat nauwelijks is veranderd: een bekende presentator leidt de avond, vijf optredens van mensen die iets nieuws uitproberen, enkele vaste programmaonderdelen als ankers van de avond en, niet te vergeten, een live band die de artiesten begeleidt en speelt tussen de acts door.

In de beginjaren was het extra spannend: wie er zou optreden bleef geheim en reserveren was niet mogelijk. Als je erbij wilde zijn, moest je op dinsdagavond in de lange, legendarische rij staan, waar je getuige kon zijn van het ontstaan van carrières, het ontplooien van ambities, groot succes en soms grote flops. De Open Bak was elke dinsdag uitverkocht, een magische plek waar je getuige was van spannende ontwikkelingen en waar bekende namen zoals Brigitte Kaandorp, Youp van ’t Hek en Maarten van Roosendaal hun eerste schuchtere stappen op het podium zetten. De rode draad van de vaste onderdelen zorgde ervoor dat de avond als geheel nooit compleet mislukte, hoe slecht een individuele act ook kon zijn.

Artiesten werven
In de vroege jaren van de Open Bak moesten de artiesten geworven worden bij theateropleidingen en traden vaak wekenlang dezelfde mensen op omdat er simpelweg niemand anders beschikbaar was. Youp van ’t Hek moest zelfs een speelverbod accepteren omdat hij te vaak optrad. De Open Bak, ontstaan uit noodzaak en idealisme, groeide uit tot een gevestigd instituut.

Toen Theater de Engelenbak in 2013 zijn deuren sloot, maakte de Open Bak een doorstart als Open BAC in het Betty Asfalt Complex, het huidige Theater De Richel. Hier moest de Bak zich opnieuw uitvinden zonder subsidie. Een enthousiaste groep vrijwilligers, gedreven door een vergelijkbaar idealisme als de oprichters, zet zich sindsdien in om het podium levend te houden.

Avond vol diversiteit
De Open Bak die ik in oktober bezocht om de sfeer na vele jaren weer eens te proeven, was een typische avond. Onder leiding van een energieke presentatrice, ooit winnares van het Amsterdams Kleinkunst Festival, die net als ik veertig jaar aan de Open Bak verbonden is, was het een avond vol variatie. Kiki Heessels zong het klassieke ‘Oerend Hard’ waarbij de hele zaal meezong. Er was vrolijke publieksparticipatie en een actueel slotlied over de aankomende verkiezingen. Een vrouwelijke stand-upcomedian, grappig maar iets te langdradig, werd overstemd door de band omdat ze het rode licht dat het einde van haar optreden aangaf negeerde. Een jonge theatermaker begon zijn optreden met een gemimede impressie van het leven van een zonnebloem. Een bescheiden meisje achter de piano met eigen liedjes, gevolgd door een gevestigde cabaretier die nieuw materiaal voor zijn komende voorstelling uitprobeerde. En een oudere zanger die, begeleid door de Bakband, drie klassieke standards zong en verstrikt raakte in een gevaarlijke choreografie met zijn microfoonsnoer en zijn waterglas. Het leek alsof ik tientallen jaren terug in de tijd was geslingerd. Het concept was vrijwel hetzelfde, de gezichten waren anders.

Geweldige geschiedenis
Is er na 50 jaar nog ruimte voor vernieuwing? Of moet dat juist niet? Deze vraag blijft relevant omdat de Open Bak niet meer de unieke positie inneemt die het vijftig jaar geleden had. Er zijn veel nieuwe comedy-, cabaret- en kleinkunstinitiatieven bijgekomen waar de Bak mee moet concurreren. Alleen al in De Richel zijn twee andere open podia actief, en in Amsterdam en daarbuiten zijn talloze plekken waar jonge makers terechtkunnen. Maar geen van die plekken heeft een band die de hele avond speelt en geen van die plekken heeft zo’n rijke geschiedenis.

De belofte dat veel gevestigde artiesten daar hun carrière zijn begonnen en dat je ze daar nog steeds kunt tegenkomen, trekt mensen aan. De beroemdheden die van de Open Bak zijn voortgekomen zijn even trouw als schatplichtig en nooit te beroerd om als presentator of als gast op te treden. Op de uitverkochte feestavond in de Kleine Komedie op 10 november staat een indrukwekkende line-up van gevestigde namen. Yentl en De Boer, Huub van der Lubbe, Lebbis en Jansen, allemaal mensen die hun sporen in de Open Bak hebben verdiend. Brigitte Kaandorp, een veteraan van het eerste uur, presenteert de avond samen met de jonge Teun van den Elzen.

Opnieuw op de kaart zetten
Wietske Loebis, de huidige organisator van de Open Bak, vertelt dat er lange wachtlijsten zijn voor artiesten die willen optreden. Er is onder artiesten nog steeds een grote behoefte aan plekken om nieuwe dingen uit te proberen. De rij met nieuwsgierige bezoekers voor de deur op dinsdagavond is er echter niet meer. Dit jubileumjaar gebruikt de Open Bak om zich met verschillende initiatieven meer zichtbaar te maken en zichzelf opnieuw op de kaart te zetten.

Naast de grote feestavond in de Kleine Komedie gaat de Open Bak ‘on tour’ en zal de komende maanden neerstrijken in theaters in vier verschillende stadsdelen om nieuw publiek aan te trekken en de naamsbekendheid te vergroten. De twee jonge meiden die die oktoberavond tegelijk met mij Theater De Richel verlieten, vertelden elkaar hoe leuk en verrassend ze hun allereerste Open Bak hadden gevonden. Voor herhaling vatbaar, nog steeds, ook voor nieuwe bezoekers.