Ontdek de transformatie: unieke tentoonstelling koppelt theatercollectie aan World Pride

Op het moment dat fotografe Diana Blok aan Cas Enklaar vroeg welke vrouwelijke rol hij zou willen vertolken, had hij direct een antwoord klaar: Ljoebov, het centrale personage uit De Kersentuin van Tsjechov. Hij wist ook meteen hoe hij eruit wilde zien: gekleed in een mantelpak dat doet denken aan Chanel, met een kapsel geïnspireerd door Tilda Swinton. In 2016 legde Blok dit vast op de foto, als onderdeel van haar project Gender Monologues.

Gender Monologues was een voortzetting van Bloks eerdere werk Adventures in Cross-Casting, dat zij in 1997 creëerde in opdracht van het destijds bestaande Theater Instituut Nederland. In deze reeks portretteerde ze acteurs en actrices die op haar verzoek respectievelijk vrouwelijke en mannelijke rollen aannamen. Een selectie van deze foto’s is nu te bewonderen tijdens de tentoonstelling De kunst van het transformeren, in het Allard Pierson Museum in Amsterdam.

Deze tentoonstelling sluit aan bij de World Pride 2026, die tot 8 augustus in Amsterdam plaatsvindt. Transformatie is een belangrijk thema binnen de LHBTQ-gemeenschap, soms als noodzaak om anders voor te doen dan men is, en soms als een verlangen naar het aannemen van een andere identiteit of het spelen met verschillende identiteiten. Theater biedt hier een perfect podium voor, zoals het Allard Pierson stelt: ‘Op het toneel is niets wat het lijkt. Rollen, maskers, kostuums en decors kunnen identiteiten uitvergroten, aanscherpen of juist verhullen.’

Een treffend voorbeeld hiervan is Cas Enklaar, die tijdens zijn periode bij het Werkteater een voorliefde had voor het spelen van vrouwelijke rollen. Zijn portret, gekleed in een mantelpak, hangt terecht in de tentoonstelling naast de foto van Albert Mol in de jurk van Ank van der Moer als koningin Elisabeth I in Maria Stuart. Eveneens opmerkelijk is de afbeelding van Gerrie van der Klei als Dorian Gray van Oscar Wilde, perfect uitgedost als een Engelse dandy. Naast deze portretten zijn er op de tentoonstelling verschillende opvallende kostuums te zien, waaronder die van Jos Brink als de boze stiefmoeder in de musical Zzinderella, een flamboyant ontwerp van Jan Aarntzen.

De kunst van het transformeren omvat naast cross-casting nog twee andere segmenten. Kunstenaar Arne Hendriks duikt in de betekenis achter de decorwisselingen van het Slingelandt-theater, een hoogtepunt uit de collectie van Allard Pierson. Dit kamertoneel met verwisselbare decors werd in 1781 ontworpen in opdracht van Hieronymus Baron van Slingelandt, met als doel achter elkaar verschillende taferelen te kunnen tonen. Dit is ook een vorm van transformatie: met enkele eenvoudige handelingen verandert een Italiaanse straat in een gevangenis, of een zomers bos in dit minitheater.

In een aparte ruimte wordt aandacht besteed aan Louisette, de artiestennaam van de Amsterdamse revue-artieste Louisa van Geijtenbeek (1882-1965), die je de koningin van de transformatie zou kunnen noemen. Ze stond erom bekend in haar shows snel tussen verschillende personages en kostuums te wisselen. Recentelijk verscheen er een biografie over haar leven, dat haar reis beschrijft van een arm Amsterdams meisje naar een revue-ster op Broadway, geschreven door creatief producent Danny van Zuijlen.

Op de tentoonstelling kun je enkele van haar nummers beluisteren en posters zien van haar optredens in Theater Carré en het Liverpool Empire Theatre, waar ze optrad in The Two Hollanders. Louisette nam altijd een koffer mee met daarin de twintig kostuums die ze tijdens haar shows droeg. Na haar succesvolle jaren, die abrupt werden onderbroken door de Tweede Wereldoorlog, leidde zij een tragisch en eenzaam leven.

Voor de ware theaterliefhebber die langer in het Allard Pierson wil vertoeven, is het mogelijk om registraties van twee bijzondere voorstellingen te bekijken: Zzinderella van Brinks productiebedrijf Tekstpierement en Casanova van Toneelgroep De Appel. Vooral deze laatste is een uitmuntend voorbeeld van cross-dressing, waarbij acteurs en actrices in een bonte verzameling van mannen- en vrouwenrollen over het toneel bewegen. Het portret van Hugo Maerten als Markiezin d’Urfe zou zeker niet misstaan hebben op De kunst van het transformeren.