Universitair Docent Rob van der Zalm: “Theatercollectie Cruciaal voor Onderzoek!”

‘Het is zorgwekkend dat onze theatergeschiedenis nauwelijks een plek krijgt in de opleidingen van theaterscholen en bij de studie Theaterwetenschap’, merkte Hans van Keulen, de vertrekkende conservator van de theatercollectie van het Allard Pierson, recentelijk op in een interview voor het Theaterjaarboek 2024/2025. Deze sombere visie wordt echter niet gedeeld door Rob van der Zalm, universitair docent Theaterwetenschap.

Conservatoren menen vaak dat er onvoldoende onderzoek wordt gedaan naar hun collecties. Ik erken dat dingen altijd beter en uitgebreider kunnen, maar het beeld dat geschetst wordt, is wel erg pessimistisch. Dit vraagt om wat nuancering.

Sinds de opheffing van het Theater Instituut Nederland en de integratie van de collectie in het Allard Pierson zijn het Instituut voor Theaterwetenschap in Amsterdam en deze collectie directe buren geworden. Dit heeft geleid tot een versterkte samenwerking op het gebied van onderwijs en onderzoek. In het onderwijs heeft dit geresulteerd in een nieuwe module ‘Werken met de collectie’, die studenten niet alleen introduceert aan de collectie maar ook heeft geleid tot diverse bijdragen aan de digitale Theaterencyclopedie.

De bijdragen omvatten onder andere artikelen over bijzondere objecten (zoals sieraden en curiosa) en over ‘vergeten’ artiesten uit de entertainmentwereld. Hoewel onze studenten zich voornamelijk focussen op het hedendaagse theater, waar zij later ook actief aan willen bijdragen, weerhoudt dit sommigen er niet van om scripties te schrijven die direct gerelateerd zijn aan de collectie. Voorbeelden hiervan zijn een scriptie gebaseerd op de duizenden circusposters over genderrollen in de jaren twintig, een scriptie over het archief van actrice en docente Els Bouwman (1924-2013) die inzicht geeft in het selectieproces aan de Amsterdamse toneelschool in de jaren zestig en zeventig, en een scriptie over de uitvoeringen van Het turfschip van Breda in de negentiende eeuw.

De collectie is ook cruciaal voor ons eigen onderzoek. Ricarda Franzen zal binnenkort haar proefschrift voltooien over een unieke verzameling naoorlogse audio-opnames van repetities en voorstellingen. Veronika Zangl onderzoekt het theater tijdens de Tweede Wereldoorlog, gebaseerd op het archief van Jetty Cantor (1903-1992), een Joods-Nederlandse violiste, zangeres en actrice. MeLê yamomo ontdekte recentelijk tachtig verzegelde dozen met kostuums van de Indonesische danser en toneeldocent Raden Mas Jodjana (1893-1972). Professor Kati Röttger, die recent met emeritaat is gegaan, heeft zich verdiept in de vroege negentiende-eeuwse spektakelcultuur, met bijzondere aandacht voor het Slingelandttoneel (1781).

Voor de nabije toekomst zijn er diverse projecten gepland die zich specifiek richten op de Nederlandse theatergeschiedenis. Mijn collega Lisa Skwirblies zal met een groep studenten onderzoek doen in het archief van het Zuidelijk Toneel in Tilburg. Sruti Bala oriënteert zich op een studie naar ‘wondermensen’ en volkerenshows in relatie tot de Nederlandse koloniale geschiedenis, gebaseerd op de circuscollectie van Allard Pierson. In juni zal Suzanne Kooloos promoveren op een studie over Het Groote Tafereel der Dwaasheid (Amsterdam, 1720), een werk dat financiële speculatie kritisch bespreekt met metaforen uit de theaterwereld.

In een recente e-mail wees Suzanne mij op de uitdagingen van het verkrijgen van financiering voor historisch onderzoek binnen de niche van het theater. Zij heeft haar onderzoek uiteindelijk als buitenpromovendus moeten voltooien.

Rob van der Zalm is verbonden aan het Instituut voor Theaterwetenschap in Amsterdam als universitair docent, gespecialiseerd in de Nederlandse theatergeschiedenis. Hij heeft niet alleen gepubliceerd over dit onderwerp, maar was ook betrokken bij verschillende op theater gerichte tentoonstellingen. Momenteel is bij Allard Pierson de tentoonstelling Decor in drie bedrijven te zien, met onder andere het Slingelandttoneel en de Internationale Theatertentoonstelling (Stedelijk Museum, 1922) als centrale thema’s.