Tikkende tijdbom kost familiebedrijven miljoenen: Onzichtbaar gevaar!

De ruzie over het familiekapitaal tussen de weduwe en zonen van Blokker, de opvolgingsstrijd bij Leolux, en de machtsstrijd tussen de Van Cranenbroek broers zijn voorbeelden van familiebedrijven waar familieconflicten breed uitgemeten worden in de media.

Dit zijn echter slechts de zichtbare conflicten. Carola de Ruijter, een expert in familiedynamiek, richt zich op de veel grotere, onzichtbare problemen die onder de oppervlakte spelen en die familiebedrijven kunnen ondermijnen.

Samen met haar zussen Liane en Marlies leidt ze al dertien jaar Familiezaken, waar ze deze onderstroom in kaart brengen om families weer op één lijn te krijgen met het oog op de toekomst. Ze heeft waargenomen dat bedrijven vaak niet ten onder gaan door slechte strategieën, maar door onopgeloste familiekwesties en verouderde patronen.

“Deze onderstroom maakt dat een bedrijf te veel naar binnen gericht is,” legt ze uit in een interview met MT/Sprout. “Er wordt dan meer vanuit familiebelangen dan vanuit zakelijke belangen gedacht. Het bedrijf dient dan meer de familie dan andersom.”

Conflicten blootleggen

Relationele conflicten hebben een directe impact op de bedrijfsresultaten, stelt prof. dr. Marta Berent-Braun, hoogleraar Familiebedrijven en Eigendomsdynamiek aan Nyenrode Business Universiteit. Dit is een aspect waar juist familiebedrijven extra gevoelig voor zijn.

“In familiebedrijven overlappen drie systemen elkaar: de familie, het bedrijf en het eigendom. Conflicten in één van deze systemen kunnen doorsijpelen naar de andere,” zegt ze.

Volgens Berent-Braun is het cruciaal om deze relationele conflicten aan te pakken. “Problemen die niet worden uitgesproken, worden alleen maar erger. Elke familie heeft conflicten; als dat niet zo lijkt, is er waarschijnlijk iets mis. Het is belangrijk om deze conflicten te erkennen en te adresseren.”

Verborgen kosten

Problemen binnen een ondernemersfamilie hebben vaak grotere gevolgen dan alleen een verstoorde sfeer. Nederland telt bijna 300.000 familiebedrijven die samen bijna 2,8 miljoen mensen in dienst hebben, wat neerkomt op bijna een derde van alle banen in Nederland.

De Ruijter voegt toe dat aan deze verborgen dynamiek ook verborgen kosten verbonden zijn. Problemen die onder de oppervlakte blijven, belemmeren groei en innovatie, maken snelle besluitvorming lastiger en drijven talentvolle werknemers weg. Bij grote bedrijven kunnen deze verborgen kosten oplopen tot in de miljoenen, weet ze uit ervaring.

Wat directies vaak doen is symptoombestrijding. Ze maken meer afspraken, leggen meer vast, veranderen de structuur, of stellen andere mensen aan. Maar dit lost de kern van het probleem niet op, benadrukt ze.

Signalen van de onderstroom

Hoe kunnen directies herkennen wanneer ze dieper moeten graven? “Je merkt vaak genoeg dat er iets niet klopt binnen een bedrijf. Wij zien familiebedrijven die aanvoelen dat er iets mis is, maar ze kunnen het niet concreet duiden,” zegt De Ruijter.

Er zijn echter duidelijke signalen, zoals herhaaldelijk gedrag, uitgestelde beslissingen, of terugkerende ruzies. Ook een gebrek aan communicatie wijst vaak op dieperliggende thema’s.

Zo zijn er diverse voorbeelden, zoals een vrouw die op verzoek van haar vader terugkeert naar Nederland om te helpen in het familiebedrijf, maar problemen ervaart in de samenwerking met haar broer. Na het overlijden van haar vader, worden deze problemen alleen maar groter. Uiteindelijk stapt ze uit het bedrijf, beseffend dat haar aanwezigheid meer uit loyaliteit naar haar vader was dan uit eigen wil.

Weerstand bieden

Wanneer een familiebedrijf in zwaar weer komt, kan het gebeuren dat tijdelijk een externe investeerder wordt ingeschakeld. Als een van de broers vervolgens merkt dat zijn opgebouwde vakantiedagen worden geschrapt zonder compensatie, kan dit oude wonden openrijten en weerstand oproepen bij toekomstige samenwerkingen.

Berent-Braun merkt op dat er vaak verwarring ontstaat tussen het familiare en het zakelijke systeem. De waarden en normen in deze systemen verschillen aanzienlijk, wat kan leiden tot onbegrip en conflicten die de onderstroom beïnvloeden.

Onhelderheid over rollen

De overlap tussen deze systemen kan diverse gevolgen hebben, zoals onduidelijkheid over wie welke rol inneemt binnen het bedrijf. Dit kan leiden tot misverstanden en conflicten, zowel binnen de familie als binnen het bedrijf.

Veel zaken worden vaak niet besproken, met name aannames en verwachtingen. Ouders praten soms thuis niet over het bedrijf om hun kinderen niet te belasten, terwijl ze wel verwachten dat deze kinderen het bedrijf overnemen.

Open communicatie bevorderen

Berent-Braun pleit voor meer openheid in communicatie. “Zaken die nooit besproken worden, kunnen generaties lang blijven hangen,” zegt ze.

De Ruijter voegt toe dat familiepatronen zich vaak herhalen, wat zichtbaar wordt tijdens bedrijfsoverdrachten. Het is belangrijk om naar het verleden te kijken om te begrijpen wat de toekomst in de weg staat.

Schuldvraag is niet relevant

Wanneer men de onderstroom onderzoekt, is het cruciaal om niet op zoek te gaan naar een schuldige. “Het gaat om aandacht en bewustwording, om te erkennen wat er speelt. Met dat inzicht kun je vervolgens keuzes maken,” benadrukt De Ruijter.

Volgens Berent-Braun is het opstellen van een familiaal statuut essentieel, waarin de relaties tussen familie en bedrijf worden geregeld. “Het belangrijkste is niet het document zelf, maar het proces dat leidt tot het opstellen ervan.”

Recent onderzoek toont aan dat bij meer dan de helft van de familiebedrijven een formeel familiestatuut ontbreekt. Nu families groter en complexer worden, wordt dit steeds belangrijker.

Gemeenschappelijke visie

Een gezamenlijk doel en visie zijn cruciaal, volgens Berent-Braun. “Als de familie het eens is over deze visie, dan geeft dit richting. Het zorgt ervoor dat persoonlijke belangen ondergeschikt worden aan het gemeenschappelijke doel.”

Zo kunnen familiebedrijven uitdagingen overwinnen die andere bedrijven niet kunnen, omdat de familiebanden zorgen voor een unieke dynamiek en betrokkenheid. “Dat is uiteindelijk het allermooiste,” concludeert ze.