Toetanchamons graf kan doorgang naar Nefertiti verbergen: archeologen dichtbij doorbraak

We staan mogelijk dichter bij het oplossen van de 3.300 jaar oude raadsel rond de verloren ketterkoningin van het oude Egypte dan ooit tevoren.

Toen Nefertiti’s gelaat in 1912 werd onthuld, raakte de wereld meteen betoverd.

Het bleke kalksteen- en stucbuste was verbluffend mooi.

Haar gezicht is bijna niet te missen.

Die verfijnde trekken sierden talloze boekomslagen en miljoenen toeristische folders.

Je vindt haar in souvenirs en cadeauwinkels, en haar beeltenis wordt gebruikt om schoonheids- en gezondheidsproducten aan te prijzen.

Toch weten we niet waar haar lichaam begraven ligt.

De Britse egyptoloog Nicholas Reeves bracht in 2015 de speculatie aanwakkeren door te suggereren dat haar graf mogelijk verborgen is — als het graf van Nefertiti eerst snel werd omgebouwd voor de begrafenis van haar (vermoedelijke) zoon, de jonge farao Toetanchamon.

Hij wees op onregelmatigheden in het ontwerp, de muurschilderingen en het pleisterwerk van Toetanchamons graf als aanwijzingen daarvoor.

Maar meer dan tien jaar aan onderzoek heeft tot nu toe geen onomstotelijk bewijs opgeleverd.

Nu voegt een studie die vrijdag is gepubliceerd in de Occasional Papers of the Amarna Royal Tombs Project nieuw vuur toe aan de verwachting.

Die studie betoogt dat al het beschikbare bewijsmateriaal wijst op een reeks verloren kamers achter de gepleisterde muren van Toetanchamons graf.

“Als zo’n uitbreiding uiteindelijk wordt bevestigd, zou dat niet alleen de belangrijkste vondst in de Vallei der Koningen sinds de ontdekking van Toetanchamons graf in 1922 betekenen,” zegt de voormalige Egyptische minister van oudheden en archeoloog van de Ain Shams Universiteit in Caïro, Mamdouh Eldamaty.

“Het zou mogelijk een van de meest ingrijpende archeologische ontdekkingen van het moderne tijdperk kunnen worden.”

De schimmen van KV 62

Er klopt iets niet met het graf van koning Toet.

Meerdere dingen zelfs.

Het graf is te klein. De oriëntatie wijkt af van wat gebruikelijk is. Ook het grondplan volgt geen standaard.

Het wekt de indruk haastig in elkaar gezet te zijn.

Het heilige gouden schrijn dat zijn doodskist moest huisvesten, moest worden ingekort om in de ongewoon kleine ruimte te passen. Zelfs de sierlijke buitenste kist van de farao kreeg ruwweg de voeten afgezaagd om in het weelderige stenen sarcofaag te schuiven.

Professor Reeves, die betrokken was bij de nieuwe analyse, wijst op recent ontdekte lijnen en scheuren in de noordelijke wand van de grafkamer en op gehaaste aanpassingen in de schilderingen, en ziet daarin aanwijzingen voor een verborgen ruimte.

“KV 62 voldoet aan de architectonische regels van noch een privé‑ noch een koninklijk monument. Het plan van Toetanchamons graf volgt dat van een koningin uit de Achttiende Dynastie,” schrijft hij in het rapport.

De beroemde ontdekker van het graf, Howard Carter, had soortgelijke vermoedens.

Hij voerde in 1932 heimelijk opnieuw een onderzoek uit in het graf, maar stuitte toen enkel op een massieve stenen wand.

“Carter’s keuze voor de testlocatie was significant; hij ging ervan uit dat KV 62, hoe ingekrompen ook, volgens een in wezen koninklijke indeling verliep. Dat was niet het geval,” legt Prof. Reeves uit.

“Had hij de koninklijke doch vrouwelijk georiënteerde opzet van het graf herkend, dan zou hij zijn aandacht aan de tegenoverliggende, rechterzijde van deze muur hebben gericht — een veel belovender deel van de wand.”

Er zijn niet passende naden. Onverklaarbare beitelsporen. Onpraktische afmetingen.

En de muurschilderingen lijken te zijn aangepast om de identiteit van een mannelijke bewoner te introduceren en te overplakken in een context die normaal aan vrouwen voorbehouden is.

Maar wie was een vrouw, leefde tijdens het korte maar kenmerkende Amarna‑tijdperk, en droeg volwaardige koninklijke status?

“De huidige decoratie van de noordwand bewaart cruciale details over de oorspronkelijke functie van die ruimte,” concludeert Prof. Reeves.

“Daarin speelt de officiant niemand minder dan de kinderlijke Toetanchamon, weergegeven in de vroegere Amarna‑stijl, en de ontvanger is een regerende vrouw met de gezichtskenmerken die nauw aansluiten bij Nefertiti zelf, in haar veelbesproken rol als voorgangster van Toetanchamon, Smenchkare.”

<strong-Vastgelegd in steen

“Veel aandacht ging uit naar de vraag of een noordelijke uitbreiding van KV 62 mogelijk het lichaam van Nefertiti zou kunnen bevatten,” merkt studieco‑auteur en geofysicus George Ballard op.

“Dat subhypothese afwijzen is echter iets anders dan de hoofdstelling ontkennen — namelijk dat het graf van Toetanchamon nog onontdekte kamers kan herbergen.”

Hij zegt dat de zeven onderzoeken die sinds 2015 zijn uitgevoerd de mogelijkheid van verborgen ruimten niet “definitief weerlegd” hebben.

In plaats daarvan ziet hij wat hij consequent “intrigerende kenmerken” noemt.

“Dat kunnen doorgangen of kamers zijn, waarvoor er een zekere mate van overeenkomst lijkt te bestaan tussen de verschillende databronnen,” legt Ballard uit.

De projectdirecteur van de studie sluit zich daarbij aan.

“Door deze uiteenlopende methoden en datasets te combineren, konden we tot een veel genuanceerder en betrouwbaarder beeld van de ware structuur van het graf komen,” schrijft Eldamaty.

“Hoewel het onderzoek nog geen definitieve eindconclusie heeft bereikt, wijzen de opgetelde architectonische, decoratieve en geofysische signalen sterk op het bestaan van minstens één extra opslagruimte achter de westwand van de Grafkamer, en op een koninklijke begrafenisverlenging voorbij de noordwand.”

Toch is grondradar en aanverwante sensortechnologie een jonge wetenschap.

En die heeft al veel vals‑positieve resultaten opgeleverd.

Het wetenschappelijke tijdschrift Remote Sensing trok begin dit jaar een studie uit 2022 terug die beweerde dat satellietradar verborgen structuren in de Grote Piramide van Gizeh had aangetoond, vanwege “ernstige methodologische tekortkomingen en statistische fouten.”

Maar projectdirecteur Eldamaty blijft vertrouwen hebben in zijn conclusies.

“Er is nog steeds reële hoop dat de kliffen in de Vallei der Koningen, voorbij de muren van KV 62, een verborgen koninklijk monument herbergen dat één van de meest ondoorzichtige en controversiële hoofdstukken uit de geschiedenis van het oude Egypte kan verhelderen.”

Vrouw vol mysterie

We hebben dit eerder meegemaakt.

Egyptoloog Dr. Zahi Hawass kondigde in 2022 aan dat hij Nefertiti’s vermiste gemummificeerde resten had teruggevonden tussen een verzameling verstoorde lichamen die door priesters waren verplaatst.

“Ik ben er zeker van dat ik Nefertiti’s mummie binnen een maand of twee zal onthullen,” zei hij tegen de Spaanse krant El Independiente.

Dat gebeurde niet.

Toch hield zijn enthousiasme de hoop levend dat het verhaal van de ketterkoningin ooit ontrafeld zou worden.

Afgezien van dat beroemde gezicht weten we relatief weinig over Nefertiti’s (waarschijnlijk tragische) leven.

Ze was getrouwd met farao Akhenaten. Hij bracht Egypte in beroering door één oppergod — de Aten — te verkondigen en de hoofdstad naar een nieuw complex aan de Nijl, Amarna, te verplaatsen.

We schatten dat ze ongeveer tussen 1370 en 1330 v.Chr. geleefd heeft.

Haar werden weelderige titels gegeven, zoals “Grote Koninklijke Echtgenote”, “Meesteres van Vreugde” en “Dame van Genade”.

Maar was zij de nicht van haar man? Of een buitenlandse prinses?

Was zij de moeder van “Het Levende Beeld van de Aten” (de latere Toetanchamon — een naamswijziging die de terugkeer naar de oude godheid weerspiegelde)? Een tante? Of misschien allebei?

Heeft ze — zoals sommige historici vermoeden — haar echtgenoot kortstondig opgevolgd en als farao geregeerd? Of als regentes totdat haar zoon volwassen was?

Op latere afbeeldingen van Akhenaten verschijnt een mederegent naast hem — voorzien van alle klassieke (mannelijke) koninklijke attributen.

We weten dat hij Nefertiti controversieel op gelijke voet plaatste binnen zijn zonnegod‑gerichte regime. Maar was die persoon die soms in intieme poses met Akhenaten staat afgebeeld werkelijk zij? Of een vergeten zoon?

Archeologen hebben de naam Neferneferuaten teruggevonden.

Was dat Nefertiti’s koninklijke naam, aangepast net als bij Toetanchamon na haar echtgenoots dood?

Zou het betekenen dat ze de dood van Akhenaten overleefde, zij het misschien maar kort?

De faraonische naam Smenkhkare lijkt ook de leemte tussen Akhenaten en Toetanchamon op te vullen. De meeste farao’s namen bij aantreden echter een nieuwe naam aan.

“Ik geloof echt dat Nefertiti drie jaar over Egypte regeerde na de dood van Akhenaten, onder de naam Smenkhkare,” zei Dr. Hawass tegen El Independiente.

Dat bewijs leveren is niet eenvoudig.

De herstellende priesters van Thebe (het huidige Luxor) wilden haar herinnering wissen, net als die van haar man. Ze sloegen haar beelden kapot, beitelden haar naam weg en schraapten haar gezicht van reliëfs.

Het vinden van haar graf zou wellicht de beste kans zijn om die hiaten op te vullen.

Dr. Hawass zette zich vastberaden in om haar lichaam en graf op te sporen.

“Ik heb haar begraafplaats overal aan de westkant van de Vallei der Koningen gezocht en ben er niet in geslaagd haar te vinden,” zei hij in 2022, met spijt in zijn stem.

“Archeologie is ook geluk. Ik hoop dat het mijn laatste jaar graven in de Vallei der Koningen zal zijn. Ik heb al vijf locaties bekeken, en als ik het graf niet vind, stop ik.”

Hij vond het niet.