Theaterkritiek in Crisis: Makers en Critici Missen Diepgang!

In de huidige theaterwereld is er een duidelijke behoefte aan diepgaande kritiek, zowel vanuit de hoek van de makers als van de critici zelf. De onzekere positie van freelance critici en de financiële instabiliteit van recensieplatforms, zoals kranten en gespecialiseerde websites zoals Theaterkrant in Nederland en Pzazz of Etcetera in Vlaanderen, belemmeren dit echter. Is er een rol weggelegd voor de overheid in deze kwestie? Dat lijkt onwaarschijnlijk zolang er geen duidelijke visie is op de rol van ‘reflectie’ in de kunst. Dit was een van de conclusies tijdens het Nederlands-Vlaamse kritiekgesprek op vrijdag 4 september in de Brakke Grond tijdens NTF Pro.

Het debat, een initiatief van Nederlandse en Vlaamse critici onder leiding van Marijn Lems, bracht journalisten, theatermakers, publiek, beleidsmakers en andere betrokkenen uit de theatersector samen om te discussiëren over de versterking van de Nederlandse en Vlaamse theaterkritiek. Deze bijeenkomst volgde op een eerdere samenkomst begin augustus tijdens het festival Theater aan Zee in Oostende.

Vier voormalige critici, die als sprekers optraden, deelden hun perspectieven op het veld van kritiek. Devika Chotoe, schrijver, performancekunstenaar en curator, pleitte als eerste voor een meer zintuiglijke benadering van theaterkritiek. Ze refereerde aan Susan Sontags Against Interpretation, waarin wordt gesteld dat een kunstwerk niet slechts over iets gaat, maar zelf iets is. Volgens Chotoe missen veel recensies deze essentie, doordat ze te veel nadruk leggen op de sociale boodschap van een voorstelling, en daarmee de artistieke en vormelijke aspecten tekortdoen.

Pieter Bots, senior beleidsadviseur bij de Raad voor Cultuur, merkte op dat ‘reflectie’, de functie waar kritiek onder valt binnen het beleid, verweesd is binnen het Nederlandse cultuurbeleid. Er is geen visie en geen beleid, hoewel er wel veel gebeurt. Hij schetste kort de geschiedenis van de financiering van Theaterkrant en zijn voorgangers, met subsidies die tot 2025 nog doorlopen. Het Mondriaan Fonds en het Letterenfonds blijven wel subsidies verstrekken voor reflectieactiviteiten, zoals aan literaire tijdschriften. Simon van den Berg, hoofdredacteur van Theaterkrant, voegde toe dat de site nu gefinancierd wordt door advertenties, lidmaatschappen, projectsubsidies en deelname aan Podiumkunst.net, wat niet kostendekkend is.

Vanuit Vlaams perspectief belichtte Wouter Hillaert, cultuurjournalist, theatercriticus en coördinator van Pzazz, dat reflectie wel een onderdeel is van het Vlaamse cultuurbeleid. Platforms zoals Etcetera, rekto:verso en Pzazz ontvangen enige subsidie. Hillaert benadrukte dat het cruciaal is voor Pzazz om zich in het midden van de driehoek publiek, maker en recensent te positioneren. Subsidiëring heeft het mogelijk gemaakt om de kritiek in deze centrale positie te houden, wat leidt tot meer communicatie en naamsbekendheid bij een breder publiek.

Herien Wensink, Chef Cultuur bij de Volkskrant, sprak over de uitdagingen voor kunstkritiek binnen dagbladen. Hoewel de krant kijkt naar lezersstatistieken, staan deze niet centraal in het beleid. De taak van de krant is om een onafhankelijk oordeel te vormen over nieuwe kunstwerken en deze te volgen. Wensink erkende de moeilijkheid om binnen een artikel van slechts 300 woorden een evenwicht te vinden tussen analyse en oordeel.

Kunstkritiek kent vele vormen, waaronder interviews, essays en verdiepende stukken, maar recensies blijven een belangrijk element, aldus Wensink. Evelyne Coussens, een Vlaamse theaterrecensent uit het publiek, beschouwde de krantenrecensie als de kern van kunstjournalistiek, essentieel voor een kritische en beschouwende functie binnen de samenleving.

Marijn Lems voegde toe dat theaterkritiek dient als een gespreksstarter, bedoeld om de toeschouwer aan het denken te zetten en uit te dagen met verschillende perspectieven. Hierdoor kan een recensie in dialoog gaan met het kunstwerk en geïnteresseerden.

Tijdens de discussie werd de precaire positie van het beroep belicht. Recensies schrijven is slecht betaald, en critici kunnen zich vaak geen diepgaande analyses veroorloven. Bovendien ligt de focus van schrijvers en theaterwetenschappers vaak op sociologische en filosofische aspecten, minder op de vergelijking van verschillende werken.

Interessant was het nieuws dat verschillende kunsttijdschriften, zowel op papier als online, overwegen om een vereniging te starten, geïnspireerd door het Vlaamse Folio. Dit initiatief, opgestart na gesprekken tussen onder andere Theaterkrant en de Filmkrant, zoekt naar samenwerkingsmogelijkheden en wil lobbyen voor een plek in het beleid voor kunstkritiek.