Tijdens het weekend van het International Community Arts Festival (ICAF) in Rotterdam, ontdekt journaliste Iris Peters een groep kartonnen dieren bij de Laurenskerk, ziet ze hoe een kussen zorgvuldig over het podium wordt verplaatst, en worden haar voorkeuren onverbiddelijk versnipperd. Is deze vorm van sociaal-artistieke kunst de sleutel tot een betere toekomst?

‘Kijk, een giraffe! Een gorilla! Een klein aapje! Oh, wat zijn ze prachtig’, echoot het langs de Coolsingel. Het lijkt wel alsof de poorten van Diergaarde Blijdorp openstaan, als een giraffennek verschijnt gevolgd door een hele stoet dieren. Maar deze dieren zijn gemaakt van karton en bruin tape, en worden voortbewogen door mensen. De groep navigeert zich een weg door de toegestroomde menigte, af en toe schrikachtig terugdeinzend, om vervolgens weer verder te trekken.

De dieren in The Herds symboliseren klimaatvluchtelingen. Na decennialange exploitatie van de aarde, mede door koloniale machten die natuurlijke hulpbronnen plunderden, heeft ontbossing hun natuurlijke habitat veranderd in barre vlaktes, woestijnen of plotseling overstroomde gebieden. Daarom zwerven ze nu over de wereld, van Kinshasa tot Trondheim, op zoek naar een nieuw thuis.

Hoewel The Herds niet strikt onder de noemer community arts valt zoals traditioneel gedefinieerd—de makers hebben niet langdurig in Rotterdam verbleven om de lokale gemeenschap te begrijpen en samen kunst te creëren—trekt het project wel veel publiek. De activisten gebruiken de kracht van verbeelding om de gevolgen van klimaatverandering aan de orde te stellen, wat vandaag duidelijk zichtbaar is. Met hun natuurlijke bewegingen en zachte, zwarte ogen winnen de dieren snel de harten van de toeschouwers.

The Hardcore Club
Die ochtend kwamen enkele ervaren community artists bijeen in Theater Zuidplein voor een discussie over hun ervaringen: Drama Box (Singapore), Rotterdams Wijktheater (Nederland), Stut Theater (Nederland), Junction Arts (Verenigd Koninkrijk) en Citizens Theatre (Schotland). Vanwege hun toewijding en ervaring worden ze gekscherend The Hardcore Club genoemd.

De community artists leggen uit dat zij zich voor lange tijd op een plek vestigen omdat het opbouwen van vertrouwen veel tijd kost, vooral omdat ze vaak werken met gemarginaliseerde groepen. Via kunst willen zij deze stemmen versterken en bijdragen aan een wereld waarin mensen naar elkaar omkijken. Deze vorm van activisme begint niet bij een onderwerp, maar bij de gemeenschap. Wat er uit gesprekken met de gemeenschap komt en de behoeften die daar leven, sturen het creatieve proces, wat een contrast vormt met ‘softcore’ community art, waarbij de kunstenaar een onderwerp kiest en bepaalt hoe hij de resultaten deelt, zoals bij The Herds.

In 2026 vraagt The Hardcore Club zich af hoe ze relevant kunnen blijven in een wereld waar politieke polarisatie toeneemt en extreemrechtse politiek de overhand heeft. Ze zien de budgetten jaarlijks krimpen en de druk op sociale partners neemt toe, zowel financieel als qua tijd. Ook beleidsmakers beïnvloeden hun werk, omdat ze precies moeten aangeven met welke groepen ze werken en welke impact dat heeft, wat het bereik dreigt te beperken in plaats van te vergroten. Hoe kunnen zij radicaler zijn, meer in lijn met hun eigen aard, in plaats van zich aan te passen aan beleid?

LEES  Noé Chapsal wint €100.000: Triomf op Internationale Duo Choreografie Competitie!

De vraag welk publiek ze bereiken komt ook ter sprake. ‘Veel mensen voor wie we ons inzetten kampen met mentale of fysieke gezondheidsproblemen, hebben beperkte financiële middelen of leven geïsoleerd’, legt Stefan van Hees van het Rotterdams Wijktheater uit. ‘Vaak hebben ze letterlijk geen tijd of mentale ruimte voor een kunstproject.’

Een ander dilemma is in hoeverre ze mensen met rechtsextreme ideologieën betrekken in hun projecten. Lilian Vis Dieperik van Stut Theater integreert het samenbrengen van verschillende perspectieven in haar aanpak en wil niemand bij voorbaat uitsluiten. ‘Luister eerst naar wat er achter hun opvattingen zit’, zegt Vis Dieperik. ‘En creëer een veilige ruimte waar meningen uitgewisseld kunnen worden.’ Catrin Evans van Citizen Theatre vindt dit moeilijk, omdat mensen met extreemrechtse overtuigingen te veel invloed hebben op het leven van de mensen voor wie zij er zijn, zoals migranten. Ze twijfelt of het verstandig is om hen in contact te brengen met radicaal andersdenkenden. Want wiens veiligheid en stem is belangrijker?

Dan is er nog de vraag van representatie. Vaak komen de community artists niet uit de groepen waarmee ze werken. Wie zijn zij om namens en met hen kunst te maken? Dragen ze bij aan verdere stigmatisering? Of zijn ze, andersom, niet té voorzichtig in de omgang met de groep in een poging om zoveel mogelijk gelijkwaardig samen te werken?

‘Wij zijn de makers’, zegt Koh Hui Ling van Drama Box. ‘Wij beheersen het artistieke vakmanschap, kunnen de vertaalslag maken naar het publiek én naar de beleidsmakers.’ Anderen voegen toe dat je voor sociale verandering het gesprek met je doelgroepen moet blijven voeren. Ook helpt het als opleidingen diverser worden, zodat nieuwe makers de communities waar het om gaat beter kunnen representeren.

Geen spel voor vrouwen
De voorstelling Krieg ist Kein Spiel für Frauen van het Nationaltheater Mannheim toont vrouwen op het podium die zelf oorlogservaringen hebben meegemaakt, terwijl andere vrouwelijke spelers verhalen van hun moeders, oma’s of uit hun professionele omgeving delen. Regisseur Natasha Borenko sprak met vrouwen uit Syrië, Bosnië, Oekraïne, Nigeria, Kosovo en Duitsland, en met Koerden, over de rol van vrouwen in oorlogstijd.

De alledaagse scènes die de vrouwen delen tonen hoe zij zich tijdens oorlog moeten gedragen, er goed moeten uitzien en het huishouden draaiende moeten houden. Het wordt benauwend als ze beschrijven hoe ze buiten de schuilkelder plassen terwijl bommen vallen, en hoe ze ultrakorte berichten sturen naar vrienden om te laten weten dat ze nog leven. Hoewel de monotone stemmen die feiten delen soms afstandelijk overkomen, raken hun persoonlijke verhalen diep.

LEES  Eline Arbo onthult geheimen van succes: Diepe inzichten in korte documentaire!

De voorstelling bestaat uit negen hoofdstukken. Om te bepalen welk hoofdstuk aan de beurt is, spelen de vrouwen een spel, zoals stoelendans, Annemaria Koekoek en trefbal. De spelvreugde en energie die dit oplevert, slaat over op het publiek. Het is een manier om het leven in oorlogstijd draaglijker te maken, als je aan de zijlijn staat.

Maar het spel gaat ook over macht. Er zijn regels, leiders en volgers. Wat gebeurt er als je—symbolisch—de regels verandert? De vrouwen bedenken een nieuwe regel voor de stoelendans; nu mogen meerdere spelers op één stoel zitten. De opgestapelde vrouwen roepen een beeld op dat doet denken aan een overvolle boot op de Middellandse Zee met mensen die op zoek zijn naar een veilig thuis.

foto Florian Braakman

Absurde verhalen
Direct hierna volgt Eucaristia, een voorstelling van het Catalaanse gezelschap BROT, waarvan de acteurs een psychische achtergrond hebben. Het publiek krijgt een zwart mondkapje als blinddoek. Zodra deze af mag, zien we negen personen op het toneel in witte kleren. De vrouw links vooraan trekt direct de aandacht: ze heeft een rode kool tussen haar gespreide benen en een borst provocerend uit haar korset hangend.

Vanaf dat moment volgen de hilarische verhalen elkaar op, waarbij de spelers het publiek aanspreken op hun gedrag: kun je stoppen met kijken naar wie van ons een psychische aandoening heeft? En: kun je deze voorstelling waarderen op de artistieke kwaliteit en niet op onze aandoening?

In het begin voelt het ongemakkelijk om hard te lachen om hun absurdistische verhalen, die als een parabel van het laatste avondmaal worden gepresenteerd. Als dit door acteurs zonder psychisch verleden vertolkt zou worden, zou dat nogal aanstootgevend zijn. Maar door het sterke spel van deze acteurs wordt een onderwerp als stigmatisering op zowel een humoristische als serieuze manier aangepakt. Dit maakt de voorstelling tot een hoogtepunt van de dag.

Aan het einde van de voorstelling vullen we een korte vragenlijst in. Met welke groente associeer jij jezelf het meest? Een prei, kool of wortel? Welke aandoening zou je zelf het liefst hebben? Borderline, alcoholisme of hyperseksualiteit. Waar kan deze voorstelling het best vertoond worden? Het ICAF, Theater Rotterdam of op straat? Alle formulieren worden zorgvuldig opgehaald en netjes opgestapeld. De voorstelling lijkt voorbij, maar de deuren gaan nog niet open. We hebben geklapt, maar nog niet voor de acteurs. Pas als alle formulieren op tafel liggen, komen ze terug. Met een strak gezicht duwen ze een shredder naar voren. Een voor een worden de formulieren versnipperd.

LEES  Theatermaker Meral Taygun vereerd: Portret onthuld in ITA eregalerij!

Zorgzaamheid
Die middag leidde onderzoeker en schrijver James Thompson een workshop over the art of care / careful art. Toen een bevriende Congolese theatermaker bij hem thuis moest herstellen, raakte hij geïnspireerd door de relatie tussen verzorger en patiënt. In de workshop legt hij uit hoe het ritme, de bewegingen, de zorgvuldige aandacht voor elkaar, hem deden denken aan een choreografie.

Niet veel later tillen enkele deelnemers een stoel op met daarop een grijs kussen, terwijl een van hen op een paars fluitje schril piepend een slaapliedje speelt. Elke stap wordt zorgvuldig gekozen, communicatie is nauwgezet op elkaar afgestemd, een dans, een draai, alles wordt in werking gesteld om het kussen van de ene naar de andere kant van de kamer te verplaatsen. Het is hilarisch om naar te kijken, en onthult in zijn eenvoud iets essentieels. ‘Veel kunstprojecten beginnen vanuit pijn, of een trauma’, zegt Thompson. ‘Wat gebeurt er als we in moeilijke tijden vertrekken vanuit care? Als we gebruikmaken van de menselijke capaciteit om letterlijk iemand’s hand vast te houden? Als we naar elkaar omkijken, creëren we een ruimte waarin anderen kunnen bloeien. We moeten echt leren hoe we dit in het dagelijkse leven kunnen integreren. Want hierop is solidariteit gebouwd, hierop zijn communities gebouwd.’

Hiermee raakt hij het hart van de community artists. Het internationale gezelschap van kunstenaars dat deze dagen van wijkhuis naar theater en openbare ruimtes in Rotterdam trekt, zet zich in tegen onrecht. Als we ons allemaal meer bewust worden van hoe we met elkaar omgaan en hier aandacht aan besteden, careful zijn, meent Thompson, dan is dat een goed begin van een betere wereld.

foto The Herds Michelle Urbiztondo