Robots: Onze Laatste Hoop om de Nederlandse Maakindustrie te Redden!

De experts van TNO hadden zelfs geen tijd om een poëtische naam te bedenken voor hun rapport: ‘Zonder Robotisering verdwijnt de Nederlandse Maakindustrie: Urgente actie is noodzakelijk‘, zo luidt de titel.

Volgens de bevindingen van TNO is er geen tijd te verliezen. Binnen twee jaar leidt een personeelstekort, veroorzaakt door vergrijzing, tot hogere kosten en een minder efficiënte productie. Binnen vijf jaar mist Nederland waarschijnlijk nog meer winst op het gebied van productiviteit en worden verouderde productielijnen een blijvend nadeel in de concurrentiestrijd.

Op de lange termijn, binnen tien jaar, dreigt er onherstelbare schade: bedrijven die niet langer kunnen concurreren op internationaal niveau, fabriekssluitingen, verlies van banen en een toenemende afhankelijkheid van buitenlandse leveranciers.

Stevige argumenten voor robotisering

De enige uitweg uit deze benarde situatie voor de maakindustrie, die momenteel 7 procent van het bruto binnenlands product vertegenwoordigt, is een flinke investering in automatisering en robotisering. ‘Robotisering is geen overbodige luxe maar een noodzaak om onze industrie te behouden’, aldus Mark Courage, directeur van Smart Industry bij TNO, in een toelichting. Hij pleit daarom voor een nationale agenda voor robotisering.

De argumenten voor grootschalige investeringen in robotica zijn overtuigend. Er is namelijk een chronisch tekort aan technisch personeel dat snel aangevuld moet worden. Robots kunnen langer werken dan de standaard achturige werkdag en kunnen bovendien vuil, saai, zwaar of langdurig werk overnemen, wat de fysieke en mentale belasting voor werknemers vermindert. Dit verlaagt het risico op uitval en houdt werknemers langer gezond.

Robots drukken de kosten

Robots maken bedrijven op meerdere manieren competitiever. Ze verbeteren de productkwaliteit door het reduceren van menselijke fouten en drukken zo de kosten, aldus TNO. Moderne robots worden ook steeds slimmer en flexibeler dankzij AI, en worden tegenwoordig getraind on the job door hun menselijke collega’s, waarmee ze als cobots samenwerken.

Deze geavanceerde hardware verbruikt ook minder energie dan bestaande machines, wat de kosten verder verlaagt. Volgens TNO kunnen de verkoopprijzen van producten in sommige gevallen 10 tot 20 procent lager liggen dan die van concurrenten die niet robotiseren.

Nederland blijft achter

Hoewel dit veelbelovend klinkt, blijft Nederland achter bij verschillende andere landen wat betreft de inzet van robots in productiebedrijven. We staan wereldwijd op de twaalfde plaats qua robotdichtheid, ver achter leiders zoals Zuid-Korea, China en Duitsland. Deze landen hebben 400 tot meer dan 1000 robots per 10.000 werknemers, tegenover 264 in Nederland. In Europa valt Nederland minder op; hier is de gemiddelde robotdichtheid 219 per 10.000 werknemers.

Interessant is ook het tempo waarin de verschillende landen hun robotisering doorvoeren. China installeerde in 2023 alleen al meer dan de helft (54 procent) van de nieuwe industriële robots, met een totaal van 276.000, volgens een rapport van de International Federation Robotics (IFR). Japan, de VS, Zuid-Korea en Duitsland volgen op grote afstand:

Dark factories in Azië

In Azië wordt veel sneller vooruitgang geboekt om hoge lonen en vergrijzing met robots te bestrijden. De opkomst van zogenaamde dark factories in China, Japan en Zuid-Korea is inmiddels legendarisch. Dit zijn fabrieken die zo volledig geautomatiseerd zijn dat er geen menselijke arbeid meer aan te pas komt. Verlichting is dan ook niet meer nodig, wat de kosten verder verlaagt.

En lights-out manufacturing is allang geen toekomstdroom meer. Techfabrikant Xiaomi heeft een fabriek waar elke seconde een smartphone van de band rolt zonder menselijke tussenkomst.

Europa investeert minder in robots

In Europa en Nederland zal dit scenario niet snel werkelijkheid worden, voornamelijk omdat het aantal nieuw geïnstalleerde robots hier de afgelopen jaren gelijk is gebleven of zelfs is afgenomen. In 2024 installeerde Europa 8 procent minder robots dan het jaar ervoor, vooral vanwege problemen in de auto-industrie:

De reden dat Nederland achterblijft met het inzetten van meer robots, heeft volgens TNO verschillende oorzaken. Veel bedrijven vinden hun productieprocessen te complex om aan robots over te laten. Ze produceren vaak in relatief kleine volumes veel verschillende producten.

Hoewel dit minder geschikt is voor de grote robotarmen die in de automobielindustrie domineren, kunnen de kleinere, adaptieve cobots hier wel mee overweg. Deze kleinere robotarmen worden vaker gezien in het mkb, maar grootschalige toepassing blijft uit. In de Nederlandse high-tech sector neemt de inzet van robots wel toe, maar in andere sectoren zou de druk om te concurreren nog niet voldoende zijn om te investeren in robotisering.

Auping robotiseerde matrasproductie

Het TNO-rapport maakt een belangrijke kanttekening: het is moeilijk om de relatie tussen robotisering en productiviteit in algemene cijfers uit te drukken. Amerikaans onderzoek suggereert dat een toename van 1 procent in de robotiseringsgraad leidt tot een stijging van 0,5 procent in productiviteit, maar dit resultaat verschilt sterk per sector. Er zijn echter casestudies met veelbelovende resultaten.

Zo heeft beddenfabrikant Auping de productie van matrassen zodanig gerobotiseerd dat elk matras op bestelling en op maat kan worden geleverd. Voor 2024 werden de matrassen nog grotendeels met de hand gemaakt, nu produceren robots er 1 per minuut. Ze lijmen polyester en staal, jongleren met de toch flinke matrasdelen en verrichten het zware en eentonige werk, terwijl hun menselijke collega’s zich richten op kwaliteitscontrole en procesbewaking. Cijfers over de Auping-case staan helaas niet in het rapport.

Bij houthandel Gooskens, een grote leverancier van vurenhout in de Benelux, zien we een ander succesverhaal. Tien jaar geleden verwerkte dit bedrijf 90.000 kubieke meter hout met 45 productiemedewerkers. Nu verwerken ze 230.000 kubieke meter met slechts 80 werknemers. Dat is een toename van 156 procent in volume met 78 procent meer mensen, een resultaat van moderne schaaf-, zaag- en lijmmachines die deels autonoom functioneren.

Robots zouden onze banen inpikken

De tijden zijn veranderd. Waar we tien jaar geleden nog vreesden voor het verlies van werk door robotisering, maken we ons nu zorgen over het einde van werk door AI. Toenmalig staatssecretaris Lodewijk Asscher van Sociale Zaken en Werkgelegenheid waarschuwde in 2014 zelfs voor ‘technologische werkloosheid’ en figuren zoals Bill Gates pleitten voor een robotbelasting om banen te beschermen.

In werkelijkheid is er van die gevreesde robotinvasie weinig terechtgekomen. ‘Het probleem ligt bij de overheid, die niet inzet op de transitie van mkb-bedrijven’, zegt Thijs Dorssers, die zich met brancheorganisatie NLrobotics inzet om robotisering en automatisering te versnellen. De maakindustrie bestaat voor een groot deel uit mkb-bedrijven die kampen met een nijpend personeelstekort.

Ondernemers betrekken bij robotisering

‘Door de coronacrisis missen veel ondernemers de middelen om te investeren in automatisering, terwijl het voor een ondernemer met een klein team ook moeilijk is om even twee stappen terug te doen en na te denken over een compleet andere aanpak van de productie’, legt Dorssers uit.

Voor een mkb’er is het vaak ook lastig om te weten waar de benodigde kennis vandaan te halen. ‘Een investering van een halve ton of twee ton lijkt veel geld, terwijl je vaak al direct minder kosten maakt als je een robot zou kunnen leasen. Dat is een manier van denken waarin je ondernemers moet meenemen.’

En dat is dus ook een taak van de overheid: zorg dat er meer kennis beschikbaar komt, en regel subsidies voor mkb-bedrijven om in ieder geval een haalbaarheidsonderzoek te kunnen doen. ‘De overheid investeert wel veel in onderzoek en innovatie, maar te weinig in de toepassing van wat we bedenken. Wat vooral ook ontbreekt, is een langetermijnstrategie, zoals die wel in China en Duitsland is ontwikkeld.’ Duitsland lanceerde in maart nog de KI-Robotikbooster, een ambitieus programma om de toepassing van robotica een impuls te geven.

Nationale Robotica Agenda

Dorssers werkt intussen samen met onder meer ondernemersorganisatie FME aan een Nationale Robotica Agenda met voorstellen voor hoe Nederland dit zou moeten aanpakken. Er zijn veel overeenkomsten met wat TNO voorstelt. TNO ziet een taskforce voor zich die aan de slag gaat om meer kennis te delen, te zorgen dat meer mensen worden opgeleid als robotexpert en dat Nederland beter wordt gepositioneerd als proeftuin voor robotisering.

De vraag naar robots en de dienstverlening eromheen moet ook een impuls krijgen, mede door startsubsidies voor maakbedrijven en subsidies voor toegepast onderzoek.

Humanoid robots bij Tesla en BMW

De nieuwste trend in robotica waar zowel TNO als NLrobotics veel van verwachten is de humanoid, de menselijke robot die zo lijkt weggelopen uit sciencefiction. Elon Musk bouwt er de voormalige Model S- en Model X-fabrieken van Tesla voor om, en in China zijn ze al te koop voor 20.000 dollar. Ook BMW verwelkomde in maart humanoids in zijn fabriek in Leipzig.

En het is echt meer dan een gimmick, verzekert Dorssers. ‘Ik heb er zelfs een hier op kantoor zitten!’ Oké, vooral voor demonstratiedoeleinden. ‘Maar de business case gaat al snel vliegen als je weet dat je ze voor 20.000 of 50.000 dollar in huis hebt. De ontwikkeling gaat nu sneller dan ooit dankzij AI, ik denk dat de eerste mkb-bedrijven binnen een jaar een humanoid aanschaffen en dat ze over drie jaar echt waarde gaan toevoegen.’

Een Nederlandse humanoid

Die humanoid revolutie zou Nederland ook niet moeten overlaten aan Elon Musk of China. ‘Er zullen genoeg partijen zijn die geen behoefte hebben aan Chinese robots. Dat biedt kansen voor Nederlandse spelers als ASML, VDL, en NXP, die samen met energiebedrijven een humanoid kunnen ontwikkelen die gespecialiseerd is in gevaarlijk werk aan installaties. Het is nog lang niet te laat voor humanoids die goed zijn in werk met explosiegevaar, of die bijvoorbeeld hygiënisch met voedsel kunnen werken.’