Ontmoet de nieuwe belastingontduikers: AI-agents nemen het stokje over!

Een boekhouder in dienst nemen kost bedrijven maandelijks duizenden euro’s, terwijl een abonnement op een AI-agent slechts enkele honderden euro’s kost. De berekening lijkt eenvoudig, maar hierdoor loopt de Nederlandse overheid belastinggeld en sociale premies mis.

Niet alleen de boekhouder wordt vervangen, maar ook de webdesigner, de social media manager en de office manager worden door AI-agents overbodig. Dat betekent vier banen minder die bijdragen aan de belastingen en sociale zekerheid. De fiscale bijdrage van deze posities wordt nul.

Dit leidt tot een nieuwe generatie van belastingontduikers. En de AI-revolutie staat nog maar aan het begin. De rapporten over het aantal banen dat door AI wordt overgenomen, worden steeds alarmerender. Afgelopen maand verdwenen er in de VS meer dan 60.000 banen, waarvan een kwart direct toe te schrijven is aan AI. En er is meer onderweg.

Miljoenen banen op de tocht

Volgens het World Economic Forum Future of Jobs Report 2025 zullen er tegen 2030 92 miljoen banen verdwijnen. Dario Amodei, CEO van Anthropic, verwacht dat tegen die tijd de helft van alle kantoorbanen geschrapt zal zijn.

Werknemers beginnen zich te verzetten, zoals blijkt uit recent Europees onderzoek van Writer en Workplace Intelligence. Bijna één op de drie werknemers geeft toe de AI-strategie van hun bedrijf te saboteren. Bij jongeren, generatie Z, is dat zelfs 44 procent. De angst zit er goed in.

Sam Altman heeft recentelijk de discussie verder aangezwengeld met zijn essay over de invloed van AI op de arbeidsmarkt en economie. Hij stelt dat AI het sociale vangnet zal ondermijnen; uitkeringen en pensioenen worden onbetaalbaar. Niemand is voorbereid op deze golf.

Zijn voorstel klinkt redelijk: verschuif de belasting van arbeid naar kapitaal, belast geautomatiseerde arbeid, investeer in een publiek vermogensfonds, verkort de werkweek naar vier dagen, creëer een sociaal vangnet en maak toegang tot AI een recht.

Tweeslachtigheid bij de top

Altman toont een zekere dubbelzinnigheid: hij behoort tot de groep techmiljardairs die zich al jaren zorgen maakt over de impact van de technologie die zij zelf promoten. Tegelijkertijd blokkeren zij al jaren pogingen om deze technologie te reguleren en de vermogensbelasting te verhogen. Dit fenomeen staat bekend als hypocrisie.

Mark Zuckerberg (Meta) en Elon Musk (Tesla) pleitten in 2017 al voor een basisinkomen, vanwege het grote aantal banen dat verloren zal gaan door robotica. Bill Gates (Microsoft) stelde voor om robots te belasten. Hij zei: “Als een robot het werk van een mens overneemt, moet die arbeid op een vergelijkbare manier belast worden.”

Bedrijven die robots gebruiken, moeten dus betalen, vindt hij. Met een robotbelasting worden het banenverlies en de impact van automatisering verzacht.

Europese robotbelasting

In Europa werd serieus nagedacht over het reguleren van robots. “De EU moet de leiding nemen bij het vaststellen van normen, om te voorkomen dat zij normen van derde landen moet overnemen”, aldus het Europees Parlement. De robotica-industrie was fel tegen, omdat elke vorm van regulering innovatie zou blokkeren.

Begin 2017 werd in Brussel gestemd over een voorstel voor een robotbelasting. De opbrengst zou gebruikt worden om overbodig geworden werknemers om te scholen. Het voorstel werd met een grote meerderheid afgewezen.

De reden: Europa zou minder concurrerend worden, bedrijven zouden worden aangemoedigd om te verhuizen en het zou juridisch ingewikkeld worden. De robotica-industrie haalde opgelucht adem.

AI-belasting lijkt aantrekkelijk

Altman brengt de idee van een robotbelasting terug, nu gekoppeld aan generatieve AI. Als een AI-agent een werknemer vervangt, moeten bedrijven voor die AI-agent belasting betalen. Dit lijkt aantrekkelijk, zelfs voor overheden van rijke landen die worstelen met het betalen van pensioenen en andere sociale uitkeringen.

Maar hoe dan? Hoogleraar Naseem Naqvi, voorzitter van de British Blockchain Association, stelt enkele eenvoudige voorstellen voor op LinkedIn. Een extra heffing voor bedrijven voor elke werknemer die vervangen wordt door AI, vergelijkbaar met de huidige sociale premies en berekend op basis van de gemiddelde salarissen voor die beroepsgroep.

Een bescheiden heffing op commerciële AI-rekenkracht wanneer deze een bepaalde drempel overschrijdt. Het uitbreiden van btw-verplichtingen naar door AI gegenereerde commerciële output, zoals juridische samenvattingen, financiële rapporten en marketingcontent. Een hoger tarief voor vennootschapsbelasting op winsten die duidelijk te danken zijn aan door AI gestuurde personeelsbesparingen.

Deze voorstellen zijn verfijnder dan de mislukte robotbelastingen van 2017. De vraag is of de overheid de politieke wil heeft om deze uit te werken voordat de fiscale gevolgen van AI onomkeerbaar worden.

Andere online voorstellen omvatten extra belasting op energie vanwege de benodigde rekenkracht, of het geleidelijk verhogen van bedrijfsbelastingen naarmate bedrijven meer AI-agents inzetten en meer werknemers vervangen.

AI-adoptie verloopt traag

Er zijn dus genoeg mogelijkheden, maar moeten we haast maken? Niet zo snel, reageert Ulrich Zierahn-Weilage, hoogleraar verbonden aan de Universiteit Utrecht. Hij citeert een beroemd uitspraak uit 1987 van de Amerikaanse econoom Robert Solow over de introductie van computers in het bedrijfsleven: “Het computertijdperk is overal zichtbaar, behalve in de productiviteitscijfers.”

Zierahn-Weilage onderzoekt de effecten van technologische verandering en globalisering op de arbeidsmarkt. “De situatie is nu vergelijkbaar. Als je naar de zuivere productiviteitscijfers kijkt, zie je momenteel ook niet veel verandering,” zegt hij tegen MT/Sprout. De adoptie zal nog lang duren.

Hij vergelijkt dit met de adoptie van de elektrische auto: “Stekkerauto’s maken een groot deel uit van de verkoop van nieuwe auto’s, maar ze vormen nog steeds een klein deel van het totale wagenpark. Het vervangen van alle auto’s kost tijd. Hetzelfde geldt voor het vervangen van technologie in bedrijven.”

Massale werkloosheid is onzin

Angst voor massale werkloosheid door AI is volgens hem ongegrond. Om de tien jaar wordt er geroepen dat een nieuwe technologie het verschil zal maken en dat het dit keer echt banen zal kosten.

Onderzoekers van Oxford, Carl Benedikt Frey en Michael Osborne, schatten in 2013 dat 47 procent van de banen in de VS zeer gevoelig is voor AI-automatisering. Dit cijfer is tien jaar lang verkeerd weergegeven in de media. Het werkelijke banenverlies door machine learning en robotisering blijkt in 2025 slechts 9 procent te zijn.

“Nu is het de beurt aan generatieve AI om taken over te nemen, maar dat betekent niet dat er geen werk meer voor ons is. Het betekent dat ons werk verandert. En ja, dat kan ingrijpend zijn, want het is een disruptieve technologie. AI zal onze carrières veranderen, maar we zullen niet zonder werk komen te zitten.”

Tempo bijhouden

Met nieuwe technologieën komt ook nieuw werk. “Als mensen in staat zijn om nieuwe taken en vaardigheden te leren, kunnen ze hun baan behouden. Dat is ook wat veel mensen zullen doen. Bovendien hebben we tijd, want de invoering kost veel tijd. Mensen hebben dus tijd om zich aan te passen.”

Waar hij zich zorgen over maakt, is of mensen het tempo van de ontwikkelingen kunnen bijhouden. Of ze snel genoeg nieuwe vaardigheden kunnen aanleren. “Ik vrees dat niet iedereen dat zal lukken.”

“Dat hebben we ook gezien bij eerdere technologische ontwikkelingen. Mensen die achterblijven, ondervinden ernstige onderbrekingen in hun loopbaan. Ze moeten vaak genoegen nemen met slecht betaalde banen. Dat is waar ik bang voor ben, dat we onderweg mensen kwijtraken.”

Praktische bezwaren

OpenAI zal die mensen niet opvangen, dat doet de maatschappij. Die zal opdraaien voor de kosten van deze transitie. Is het om die reden alleen al dan geen goed idee om toch naar het belasten van AI-tools en AI-agents te kijken?

Er is een reden waarom mensen zwaarder belast worden dan bedrijven of kapitaal, legt hij uit. Mensen zijn veel minder mobiel. Bedrijven en kapitaal verhuizen gemakkelijker. Als er al extra belastingen op AI worden ingevoerd, dan moet dat wereldwijd gecoördineerd gebeuren. Zo’n voorstel zal een Donald Trump, aangevoerd door de techbro’s, meteen blokkeren.

Ook vanuit een praktisch oogpunt staat de hoogleraar sceptisch tegenover het belasten van AI. “Het is ontzettend moeilijk om het onderscheid te maken. Moeten we een AI meer gaan belasten dan het gebruik van computers of robots? Hoe weet je of de winst van een bedrijf uit het gebruik van AI komt of van andere technologie?”

Dat klinkt alweer een stuk gecompliceerder. Bovendien zijn dit soort belastingen gemakkelijk te omzeilen voor bedrijven, voegt hij nog toe. Ze zullen de technologie in hun productieproces dan gewoon anders classificeren. Met een andere naam of definitie kan de belasting zo ontweken worden.

Belastingen wel verschuiven

Zierahn-Weilage is wel voor het verschuiven van belastingen. Minder op arbeid en meer op kapitaal en winsten. De opbrengsten uit arbeid zullen namelijk sowieso verminderen. Dat komt door de vergrijzing, de flexibelere vormen van arbeid, maar ook is de grens van het belasten van inkomens wel zo’n beetje bereikt.

‘Een andere reden is de toenemende macht en concentratie van grote bedrijven. Daardoor kunnen zij een groter deel van de door arbeid gegenereerde toegevoegde waarde voor zichzelf houden.’

Techbedrijven behoren tot die dominante categorie, de Microsofts en Googles van deze wereld. OpenAI hoort nog niet in het rijtje, omdat dit bedrijf geen winst maakt, zegt de hoogleraar.

‘Altman is een enorme gok aan het nemen, hij loopt een gigantisch risico met miljarden aan schulden. Ook daarom maakt hij dus dit soort claims. Door heel snel te groeien, hoopt hij zijn schulden te ontgroeien. Zijn voorstellen zijn voor mij dus meer een vorm van marketing.’