Ontdek ze nu: De verrassende inspiratiebronnen van topregisseur Erik Vos!

Erik Vos, een regisseur bekend om zijn ‘onophoudelijke nieuwsgierigheid’ en ‘vrolijke levensenergie’, werd onlangs geëerd tijdens de boekpresentatie van Laten we op de grond gaan zitten, geschreven door hemzelf en zijn vrouw, auteur Inez van Dullemen. Deze gelegenheid trok veel belangstelling in de Paul Steenbergen Foyer van de Koninklijke Schouwburg in Den Haag, met een opmerkelijk aantal jonge theatermakers, inclusief studenten van de Rotterdamse toneelschool.

Het boek vormt een fascinerende mix van herinneringen aan het theater, beschouwingen over het leven en de vergankelijkheid, kunst, reizen en invloedrijke toneelschrijvers zoals Shakespeare, Tsjechov, Brecht en Beckett. Vos vermengt zijn persoonlijke ervaringen met theater. Een illustratief voorbeeld hiervan is het hoofdstuk over Tsjechovs Kersentuin, dat hij in 2009 regisseerde bij het Nationale Theater in Den Haag. Deze productie was een van zijn laatste grote regieprojecten. De hoofdrol van Ljoebov, de grande dame en landgoedeigenares, zou gespeeld worden door Sacha Bulthuis, een van de sterren van Toneelgroep De Appel, opgericht door Vos. Echter, Bulthuis werd ernstig ziek en overleed in datzelfde jaar op 61-jarige leeftijd. Daarnaast moesten Vos en zijn vrouw hun buitenhuis in Drôme, Zuid-Frankrijk, verlaten vanwege hun leeftijd. Deze dubbele tragedie beïnvloedde diepgaand de regie van de voorstelling.

In dit nieuwe boek deelt Vos uitgebreid zijn ervaringen tijdens het repetitieproces van onze Kersentuin. Zoals in zijn eerdere werken, zoals De hele wereld is toneel en De wereld van transformaties, slaagt Vos erin toneelteksten, improvisatie, beweging en verbeelding te integreren. Nu verweeft hij deze aspecten met persoonlijke ervaringen, nauw verbonden met Van Dullemen, zijn levens- en artistieke partner van 72 jaar. Van Dullemen overleed in 2021 op 96-jarige leeftijd. Hun onverbrekelijke band is eerder vastgelegd in Gedeeld leven, gepubliceerd in 2023. Uitgeverij Ad. Donker uit Rotterdam heeft het boek prachtig vormgegeven, compleet met talrijke foto’s en een zorgvuldige typografie die de diverse lagen van het boek visueel benadrukt.

Postuum is Van Dullemen medeauteur. Vos haalt uitgebreid citaten aan uit haar dagboeken, toneelstukken en reisverhalen, zoals ¡Viva Mexico!, Schrijf me in het zand en Maria Sibylla, een ongebruikelijke passie, een biografie van de uitzonderlijk getalenteerde insecten- en bloemenschilderes Maria Sibylla Merian (1747-1717). De titel is afgeleid van Richard II van Shakespeare: ‘Let us sit upon the ground / and tell sad stories of the death of kings’.

Van Dullemen was voor Vos als een koningin, een zielsverwant. Zijn gevoel van verlies doordringt elke zin van het boek. Theaterjournalist Hein Janssen, die het voorwoord schreef, benadrukt de impact van dit verlies door woorden van Vos zelf te citeren: ‘Omdat alle gebeurtenissen van vandaag de lading missen die ze vroeger hadden (-). Niets wordt weerkaatst of ontkend of gewantrouwd. Mijn gevoelswereld is geamputeerd.’

Net als in vorige werken trekt Vos door de geschiedenis van het theater, te beginnen met de sensationele ervaring van het eerste optreden van The Living Theater uit New York in een vol theater Carré in 1968. Voor hedendaagse lezers is het boeiend om het verslag te lezen van een theaterervaring van meer dan een halve eeuw geleden. Vos zag in de acteurs van dit New Yorkse gezelschap een directe verbinding tussen leven en theater. Dit gezelschap heeft volgens Vos een diepgaande invloed gehad op zijn werk.

Een andere inspiratiebron voor Vos was zijn leermeester Bertolt Brecht; we gaan terug naar 1955 in het Parijse Théâtre Sarah Bernhardt. Vos volgde toen een mimeopleiding bij de beroemde mimespeler en docent Étienne Decroux. Twee avonden lang dompelde hij zich onder in het ‘onvervalst epische’ toneel van Brecht. Hij zag De weerstaanbare opkomst van Arturo Ui en Moeder Courage en haar kinderen. Deze ‘overrompelende’ voorstellingen waren een vreemde mix van technieken en interpretaties, die zowel gestileerd als realistisch, politiek en menselijk, historisch en actueel waren. Bij dit hoofdstuk staat een foto uit de voorstelling Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny (1930) met een typisch Brechtiaans protestbord met de woorden: ‘Hier darfst du alles dürfen.’ Dit zou het motto kunnen zijn van al het regiewerk van Vos bij de Appel en van zijn persoonlijkheid: op het toneel mag je alles durven.

De inspiratiebronnen van Vos creëren een veelzijdig geheel; de kunst van de Mexicaanse schilderes Frida Kahlo, Sophocles’ Antigone, theaterreizen naar Nepal en Japan, jazzmusicus John Coltrane en Vos’ toneelervaringen als zoon van een psychiater in een sanatorium in Hellendoorn: in een mozaïek van herinneringen, theaterbeschouwingen en vooral oneindige nieuwsgierigheid komt het allemaal samen.

Het slothoofdstuk heet ‘Mijn laatste regie’ over zijn begeleiding van de eindexamenklas van de Rotterdamse toneelschool waarin hij met de studenten werkt aan de uitbeelding van het laatste stuk van Van Dullemen, Een dag in het leven van een actrice. Het is een intiem en indrukwekkend relaas waarin alles wat voor Vos de essentie van toneel uitmaakt samenkomt: verbeelding, rolinvulling, tekstbehandeling, persoonlijke inzet. Dit is de mooiste aanwijzing, die voor elke toneelspeler geldt: ‘Sta open voor wat de tekst van Inez in je oproept en wat het publiek straks te zien krijgt, veel daarvan hebben Inez en ik in werkelijkheid meegemaakt, maar soms is het verzonnen en vaak gedroomd.’ Voor iedereen die in het toneel van nu is geïnteresseerd is dit boek belangwekkend; je ontdekt als lezer de lange lijnen die van de Griekse tragedies en het theater van Shakespeare doorlopen tot aan nu.

Laten we op de grond gaan zitten van Erik Vos is uitgegeven bij Ad. Donker, 226 pagina’s, 24,95 euro