Suzanne Kooloos onthult geheimen: Theatrale impact van 1720’s beurscrisis!

In verschillende academische bibliotheken, zoals die in Amsterdam, Utrecht en de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, bevindt zich een opvallend theatraal werk: Het groote tafereel der dwaasheid. Dit boek gebruikt het theater als metafoor om de grote financiële crisis van 1720 te bespreken. Theaterwetenschapper en cultuurhistorica Suzanne Kooloos verdedigt morgen haar proefschrift over dit werk en andere zogenaamde ‘bubbel objecten’ aan de Universiteit van Amsterdam.

Het groote tafereel der dwaasheid is een veelzijdig boek dat tussen 1720 en 1780 in diverse edities werd gepubliceerd en wereldwijd bekendstaat als de ultieme weergave van de speculatieve ‘windhandel’ van de vroege achttiende eeuw. Het geniet zowel nationaal als internationaal een grote bekendheid.

Dit Tafereel is een belangrijke bron voor het promotieonderzoek van Suzanne Kooloos, getiteld Bubble Objects: Producing the Dutch Stock Market Crisis of 1720. Kooloos studeerde Cultuurgeschiedenis en Dramaturgie aan de universiteiten van Utrecht en Amsterdam.

Zij heeft tien jaar aan haar onderzoek gewerkt. Het woord ‘boek’ dekt niet helemaal de lading van dit Tafereel; het is meer een collectie van gedrukte teksten, pamfletten en gravures die op satirische wijze de hebzucht bekritiseren. Het verwijst ook naar andere literaire genres zoals narrenboeken en embleemboeken. ‘Elk exemplaar kan een verschillende volgorde van objecten bevatten,’ legt Kooloos uit in het Allard Pierson Museum in Amsterdam, waar ook een exemplaar te vinden is. ‘De boeken werden vaak ongebonden verkocht, waardoor kopers zelf de volgorde konden bepalen, wat leidt tot verschillende vertellingen in de diverse Taferelen.

Volgens Kooloos is het boek een ‘prachtig voorbeeld van theatergeschiedenis’ en zou het door alle theaterwetenschappers bestudeerd moeten worden om inzicht te krijgen in de theatrale repertoire van de achttiende eeuw. Het bevat enkele komedies, waaronder Quincampoix of de Windhandelaars (1720) van de toneelschrijver Pieter Langendijk (1683-1756), maar Kooloos is vooral geïnteresseerd in de theatrale aspecten van ‘bubbel objecten’, die ze heeft geïdentificeerd in gravures, maar ook in voorwerpen zoals porseleinen borden, suikerpotten, glaswerk, waaier en zelfs een tafel, die ze tijdens een fellowship bij het Rijksmuseum in Amsterdam heeft onderzocht.

Ze beschouwt het boek als onderdeel van de traditie van theatrumliteratuur, een genre dat tussen 1500 en 1800 voorkomt en vaak de metafoor van het theater gebruikt. ‘Theater’ betekent hier ‘iets op een inzichtelijke manier tonen’ en de organisatie van kennisoverdracht, wat ook in dit Tafereel plaatsvindt. Als theaterwetenschapper concentreert Kooloos zich niet zozeer op de analyse van de komische toneelstukken, maar onderzoekt ze hoe theater en economie met elkaar verweven waren. Ze bespreekt bijvoorbeeld prenten en servies met figuren uit de commedia dell’arte, de toverlantaarn als metafoor en performatieve praktijken rond alchemie, die vergeleken werden met financiële speculatie.

Haar onderzoek is geesteswetenschappelijk, maar profiteert ook van nieuwe inzichten binnen de economische geschiedenis. Ze vergelijkt de speculatie van de vroege achttiende eeuw met de beroemde Tulpenmanie van 1637. Anne Goldgar, een professor in de geschiedenis van de zeventiende eeuw aan het King’s College London, toont in haar boek Tulipmania: Money, Honor, and Knowledge in the Dutch Golden Age (2007) aan dat de werkelijkheid anders was dan vaak wordt gedacht.

De algemene perceptie is dat deze manie een waanzinnig fenomeen was dat heel Nederland in haar greep hield, van arm tot rijk, en leidde tot een golf van zelfmoorden en faillissementen. Echter, volgens Goldgar is dit beeld niet correct. De Nederlandse economie leed geen grote schade en het aantal zelfmoorden was minimaal. Wel was het een periode waarin economische, sociale en morele waarden sterk onder druk stonden. Ook de crisis van 1720 wordt door economen niet gezien als een ‘echte’ crisis met aanzienlijke schade. Het is mogelijk dat ook toen specifieke waarden onder druk stonden.

Er is veel kritiek op aandelen en papiergeld, die waarde moeten vertegenwoordigen die voorheen in goud werd uitgedrukt. Dit was een periode waarin de markt abstracter werd en aandelenhandel populair, met als bekendste voorbeelden de South Sea Company (Engeland) en de Mississippi Company (Frankrijk) en hun bijbehorende bubbels. Het is fascinerend dat men in de Republiek niet alleen een crisis ‘rapporteerde’, maar deze ook ‘produceerde’, zowel immaterieel (verhalen) als materieel (objecten).

Terug naar het Tafereel, dat volgens de titelpagina bedoeld is als ‘waarschuwing’ voor toekomstige generaties over de vele ‘Zotten en Wijzen’ die door de windhandel en beurscrisis van 1720 werden geruïneerd. Het boek is duidelijk een speelse waarschuwing en maakt gebruik van theatrale elementen, zoals de narren en dwazen uit de commedia dell’arte. Het Tafereel benut zowel de weerstand tegen als de liefde voor het theater: één van de kritische noten in het Tafereel is dat in een speculatieve economie succes vooral afhangt van een goede voorstelling. De steeds abstractere economie wordt vergeleken met een maskerade – een diepe verstrengeling tussen theater en economie.

‘Er werd niet alleen op de gesuggereerde crisis van 1720 gereflecteerd, maar deze werd ook actief geproduceerd en geperformed, gebruikmakend van theatrale denk- en werkwijzen,’ zegt Kooloos. ‘Hierdoor ontstaat een nieuw perspectief op de crisis en op de bubbelobjecten. Dit wordt nog duidelijker in de ‘decoratieve’ objecten, die voornamelijk gebruiksvoorwerpen zijn (zoals een serie bordjes, een glas of een tafel). De gebruiker wordt uitgenodigd om op een speelse, interactieve manier te reflecteren op financiële speculatie – en wordt uitgedaagd zelf bepaalde ‘rollen’ uit deze handel te oefenen. Zo kon men met een waaier zelf de metaforische ‘wind’ (van de windhandel) de goede kant op sturen. Ook op die manier werd de crisis dus opgevoerd.’

afbeeldingen Collectie Rijksmuseum