Brabantse dansmakers vinden unieke paden: Ontdek hun creatieve reis!

Joost Goutziers betoogt in zijn gedetailleerd en levendig geïllustreerde werk Dwarse dansers dat de ontwikkeling van de danskunst in Noord-Brabant vanaf de jaren tachtig een uniek pad heeft gevolgd, in tegenstelling tot de dansontwikkelingen in de Randstad.

In de inleiding van Dwarse dansers beschrijft Goutziers verschillende kenmerken van de Brabantse hedendaagse dans: ‘Eigenzinnig, betrokken, vernieuwend, intellectueel, dramatisch, expressief, enigszins activistisch. Deze termen worden vaak genoemd door dansers en theaterprogrammeurs wanneer ze het hebben over de dans in Brabant. De titel van het boek, Dwarse Dansers, sluit hier naadloos bij aan.’

De eigenzinnigheid van de dans wordt duidelijk in de verhalen over de grondleggers van de moderne dans in Brabant: het Dansers Collectief (Tilburg), Zuil van Volta (Breda) en Villa Danthe (Den Bosch). Goutziers vertelt op een toegankelijke manier over deze dansmakers, hun relaties en hun wereldbeelden, verrijkt met citaten en recensiefragmenten. Het resultaat van hun werk was vaak uitdagend, expressief en somber. Ricardo Anemaat, medeoprichter van het Dansers Collectief, legt uit: ‘In de jaren tachtig was er geen ruimte voor lichte voorstellingen. De literatuur die we lazen was zwaar, de punkmuziek was heftig, de neutronenbom was net uitgevonden, er heerste een constante dreiging in de maatschappij. Dat wilden we uitdrukken.’

Het Dansers Collectief haalde veel inspiratie uit het Duitse Wuppertal, waar Pina Bausch vanaf de zeventiger jaren succes had met haar expressieve danstheater. De zussen Roxane en Tamara Huilmand van Zuil van Volta vonden hun inspiratie dichter bij huis, in België, bij de minimalistische dans van Anne Teresa de Keersmaeker. Deze focus op vernieuwing in naburige Europese landen onderscheidde de Brabantse gezelschappen van de modernisten in het noorden, die zich volgens Goutziers meer lieten leiden door Amerikaanse invloeden en de abstracte dans van Merce Cunningham.

In de jaren negentig treedt Hans Tuerlings op de voorgrond, aangesteld door de provincie om een nieuw dansgezelschap in het zuiden van Nederland op te richten. Deze geboren Tilburger had reeds naam gemaakt bij het Werkcentrum Dans in Rotterdam, het Scapino Ballet en Introdans. Zijn choreografieën kenmerken zich door een rijke dosis humor, wat hem door Volkskrant-recensent Luuk Utrecht de bijnaam ‘de gepatenteerde grapjas van de Nederlandse danskunst’ opleverde. Tuerlings vond inspiratie in films, boeken en alledaagse bewegingen, en had een afkeer van clichématige dansbewegingen: ‘Ik had een enorme hekel aan elfenstandjes.’

De onconventionele voorstellingen van Raz/Hans Tuerlings – vaak geïnspireerd door de monumentale villa van de Italiaanse dichter Gabriele D’Annunzio – werden enthousiast ontvangen door danscritici en dagbladrecensenten. Goutziers uit zijn frustratie wanneer Raz in 2005 plaats moet maken voor het nieuwe Danshuis Station Zuid. Hij merkt op dat dansgezelschappen in het zuiden van Nederland vaak een kortere levensduur hebben dan hun landelijke tegenhangers, wat blijkt uit het lot van het Dansers Collectief in 1990 en later Raz.

Station Zuid, dat nooit echt wortel schoot in Brabant, werd al na zeven jaar opgeheven, mede door het nationale beleid van staatssecretaris Halbe Zijlstra. Goutziers neemt vervolgens verschillende hedendaagse dansmakers en -groepen onder de loep die elk op hun eigen wijze invulling geven aan het concept van de ‘dwarse danser’, zoals de punkachtige dans van T.r.a.s.h. (Tilburg), de intense rituele performances van United Cowboys (Eindhoven), de kleurrijke spektakels van Helma Melis (Tilburg), de circusachtige voorstellingen van Panama Pictures (Den Bosch) en de strakke hiphop van The Ruggeds (Eindhoven).

Het boek Dwarse dansers eindigt met een hoofdstuk over de dansopleiding in Tilburg, tegenwoordig bekend als de Fontys Dansacademie. Hiermee sluit het boek een cirkel, aangezien de opleiding vanaf het begin een rol speelt in de ontwikkeling van de Brabantse danskunst. In de vroege jaren tachtig werd de academie vooral gezien als een instituut om zich tegen af te zetten, vanwege de strikte nadruk op klassiek Russisch ballet. Goutziers laat zien hoe de academie in de loop der tijd de moderne dans heeft omarmd, beginnend met een opleiding gericht op dansexpressie. Recentelijk heeft de choreografie-opleiding internationaal erkende dansmakers voortgebracht zoals Arno Schuitemaker, Katja Heitmann en Jan Martens, die stuk voor stuk als dwars kunnen worden beschouwd. Met dit laatste hoofdstuk benadrukt Goutziers dat de hedendaagse dans in Brabant niet alleen een rijk verleden heeft, maar ook een veelbelovende toekomst.

Dwarse dansers, hedendaagse dans in Brabant (1980-2025) van Joost Goutziers is gepubliceerd door ZHC/Pictures Publishers, 384 pagina’s, 34,95 euro.