Ontdek Tryater: 60 Jaar Toneelinnovatie in Friesland!

In Friesland wordt meer theater gespeeld dan in welke andere Nederlandse provincie dan ook; hier bevinden zich ook de meeste toneelgezelschappen. Het zijn voornamelijk amateurs die optreden in lokale gemeenschapshuizen en op feestelijke bijeenkomsten. Deze trend kreeg een nieuwe impuls in 1965, toen de Friese schrijver Anne Wadman een werk van de Franse filosoof en existentialist Jean-Paul Sartre vertaalde: La putain respectueuse (1946), wat in het Fries vertaald werd als In slet fan 10 dollar en in het Nederlands als De eerbiedige lichtekooi. Dit was de start van het tweetalige – en soms meertalige – theatergezelschap Tryater, dat nu zijn zestigjarig bestaan viert met een jubileumvoorstelling. Tevens is het jubileumboek Tryater spilet uitgebracht.

Kapper Pyt van der Zee (1915-1998), die al jaren Friestalige stukken regisseerde voor amateurgezelschappen, was degene die Sartre’s werk ten tonele bracht. Hij deed dit met een cast van ervaren amateurs. Van der Zee maakte in 1959 van zijn hobby zijn beroep door fulltime theaterregisseur te worden. Dat jaar werd hij ook aangesteld als toneeladviseur bij het Nederlands Centrum voor Amateurtoneel en startte hij met het geven van cursussen om de kwaliteit van het Friese amateurtoneel te verhogen.

Aanvankelijk ging dit nieuwe gezelschap door het leven als de Fryske Toaniel Stifting, maar in 1969 werd dit veranderd in Tryater. De officiële oprichtingsdatum is 7 september 1965. Niet lang daarna volgden meer invloedrijke stukken en regies, waaronder Omsjen yn lulkens (Look back in Anger, 1956) door John Osborne, en In bruid yn ‘e moarn (Een bruid in de morgen, 1953) van Hugo Claus.

De Friese toneelspelers waren het erover eens dat toneel op een artistiek verantwoord niveau gebracht moest worden. Cees Stam was overigens de eerste artistiek leider van Tryater, tot 1975, waarna Van der Zee hem opvolgde tot 1980.

Acteur Joop Wittermans, geboren in 1946, speelde ook in Een bruid in de morgen. Dit weekend leidt hij het publiek backstage tijdens een audiotour. Met deze solo-voorstelling Twa minuten foar oanfang viert Tryater dit najaar zijn zestigste verjaardag. Daarnaast is het jubileumboek Tryater spilet, ofwel Tryater speelt, verschenen.

Het rijkelijk geïllustreerde boek, ontworpen door Barbara Jonkers, biedt een unieke kijk op het gezelschap. Het toont nagenoeg alle affiches in full color. Elk hoofdstuk behandelt een decennium en bevat foto’s van voorstellingen, aanvankelijk in zwart-wit en later in kleur. Onder elke foto staat een korte beschrijving, niet noodzakelijk van een betrokken acteur of regisseur, maar ook van toeschouwers, decorontwerpers of technici. De citaten zijn bondig en de theaterfotografie is indrukwekkend.

Neem bijvoorbeeld de foto van Een bruid in de morgen uit 1966, met de jonge Riek Landman als Andrea en Joop Wittermans als Thomas, die een complexe broer-zus relatie vertolken. Landman merkt op dat de acteurs uit verschillende gezelschappen kwamen en meestal blijspelen in feesttenten speelden, waarbij het belangrijk was om ‘klappers’ te maken om rond te komen. Maar met stukken van Claus en Osborne konden ze eindelijk spelen wat ze zelf graag wilden.

Het boek is voornamelijk in het Fries geschreven, aangezien Tryater zijn voorstellingen nog altijd in het Fries opvoert. Voor het ensemble is dit vanzelfsprekend, maar voor niet-Friestaligen kan dit soms een uitdaging zijn. Deze meertaligheid illustreert de diepe verbondenheid van het gezelschap met Friesland. Tatiana Pratley, sinds 2020 de huidige artistiek leider, schrijft in de inleiding: ‘Zestig jaar ploegen, zoeken, vernieuwen, uitvinden en verwonderen. En spelen.’

Pratley is de negende artistiek leider van het gezelschap. Namen als Guido Wevers (1985-1990), Jos Thie (1994-2003) en Ira Judkovskaja (2008-2020) hebben ook buiten de provinciegrenzen bekendheid verworven. Een van de belangrijkste is vermoedelijk Jos Thie, de regisseur van Peer Gynt tijdens het Oerol Festival van 1999 op Terschelling.

Van oudsher speelde Tryater al op bijzondere, niet alledaagse locaties zoals dorpshuizen en feesttenten. Thie voegde hier de duinen van Oosterend aan toe, waardoor locatietheater een significante vorm aannam met een stuk uit het wereldrepertoire (Henrik Ibsen) en een voorstelling die verbonden is met het landschap. Het boek laat zien hoe avontuurlijk de artistieke leiders waren, steeds op zoek naar ongebruikelijke locaties zoals fabrieken, een ijsbaan of voetbalveld, naast scholen en reguliere theaterzalen.

De van oorsprong Russische regisseur Judkovskaja koos een van de meest Friese gebeurtenissen als onderwerp voor het theaterproject 11Stêdetocht (2008-2009), waarbij het publiek de tocht volgde van start tot finish met bussen. Dit begon al om zes uur ’s ochtends. Dit was een sensationele ervaring, net als Abe! (1995), geregisseerd door Jos Thie, waarin een legendarische voetbalwedstrijd met Abe Lenstra in de theaterhoofdrol werd nagespeeld. Een andere legendarische voorstelling was Kening Lear (2003) met cabaretier en zanger Rients Gratama in de hoofdrol, gespeeld in het Fries Paarden Centrum, Drachten.

Hoewel Tryater bekend staat om zijn grootse spektakelvoorstellingen, zijn er ook kleinere producties te zien. Een voorbeeld hiervan is Sâlt (2023) op Oerol, een indrukwekkende solo van Eva Meijering over haar eigen huid; een bijzondere interpretatie van het bekende acteursgezegde ‘in de huid van een ander kruipen’. Ook was er Heimwee naar Hurdegaryp (2013) onder regie van Tatiana Pratley (haar eerste voor Tryater), een poëtische ode aan het Friese platteland.

Tot slot wil ik graag nog Fanfare (2024) noemen, gebaseerd op de legendarische film van Bert Haanstra. Regisseur Pratley vond het belangrijk dat er een echt dorp zichtbaar was, en dat gebeurde in Easterlittens, vlak onder Leeuwarden. Deze keuze illustreert de werkwijze van Tryater, vanaf het begin en gedurende die hele zestig jaar: kiezen voor uitzonderlijke speelplekken om een zo groot mogelijk publiek te bereiken, zoals een gymzaal voor Foekje (2025) over de emotionele kant en tragiek van hardloopster Foekje Dillema. Het gezelschap werkt altijd met een ijzersterk team van spelers, regisseurs, technici en ontwerpers.

Van de vele prachtige ervaringen die ik van een Tryater-voorstelling heb, wil ik er een graag benoemen. Dat was in het coronajaar 2021. De voorstelling heette Nacht. Het briljante idee was dat de speler, in dit geval Nynke Heeg, solo voor jou alleen, of voor twee mensen, voor je huisdeur optrad. Na aanmelding op de site van Tryater kwam ze dus bij je thuis, althans, buiten voor je huis. Ik had als locatie een plek in Munnekeburen, aan de Grindweg, opgegeven. En ja, daar kwam de actrice aan, in een auto, gekleed in een stijlvolle beige overjas. Ze speelde een vrouw die leeft in de nacht. Ze knielde zelfs op een gegeven moment op de grond. Zelden heb ik de magie van theater zo sterk ervaren. Je wist dat het spel was, maar het was ongekend authentiek.