Op de laatste dag van het jaar, na een overvloedig diner en enkele calorierijke oliebollen, werpen we een zijdelingse blik op de klok die langzaam naar middernacht tikt. Op dat moment ontwaakt de voyeur in ons. We kijken met een vreemd soort genoegen naar de cabaretier die de taak heeft gekregen het jaar af te sluiten. In de gedaante van een nieuwslezer, een officier van justitie en een priester, zal hij ons nog eens fijntjes herinneren aan de rampen die we het afgelopen jaar hebben meegemaakt en de missers die we zowel samen als individueel hebben begaan.
We hopen dat de grappen, vermengd met het sombere nieuws en de pastorale adviezen, ons voldoende troost en misschien zelfs een sprankje hoop bieden voor een toekomst zonder oorlogen, overstromingen en een regering die zich niet bezighoudt met kinderachtige ruzies, maar daadwerkelijk aan de slag gaat.
De traditie van de oudejaarsconference, zoals die ooit begon met Wim Kan en later werd voortgezet door mensen als Freek de Jonge en Youp van ’t Hek, heeft zich in de loop der jaren veelzijdig ontwikkeld, vaak met een verrassende wending à la ‘Huup, huup, Barbatruc’.
De nogal unieke Oudejaars Improvisatie Extravaganza 2025, foto: Wout Jansen
Dit pakt niet altijd goed uit, zoals blijkt bij De nogal unieke Oudejaars Improvisatie Extravaganza 2025 van Andries Tunru en Stefan Hendrikx, bekend als uitstekende solo-comedians. Als vrienden duiken ze regelmatig in een avond vol improvisatie, in tegenstelling tot het improvisatiegezelschap Boom Chicago, dat altijd kan terugvallen op een paar goed geschreven scripts.
Tunru en Hendrikx missen deze zekerheid, wat hen duur komt te staan. Ze kennen hun rijmwoordenboeken uit hun hoofd en weten hoe ze clichés in een dialoog of lied kunnen verwerken zonder dat het opvalt. Het publiek waardeert vooral de techniek, maar echt komische of diepgaande hoogtepunten zijn zeldzaam. Bovendien kan hun show nauwelijks als een oudejaarsvoorstelling worden beschouwd, omdat het afgelopen jaar slechts oppervlakkig aan bod komt door suggesties uit het publiek.
In Enschede was de situatie veel beter, waar de Twentse comedians André Manuel, Thijs Kemperink, Bert Eeftink, en Nathalie Baartman voor zowel vermaak als reflectie zorgden in de Twentse Eindejaarsconference 2025. Er waren zwaailichten, sirenes, en overvliegende drones, terwijl pakketbezorgers het podium overstroomden met noodpakketten. De aanval op het netwerk was begonnen. Uit de pakketten klonken de stemmen van de comedians: ‘Wij maken ons zorgen.’
André Manuel opende met een cynisch lied over het afgelopen jaar en zijn visie op het komende jaar: ‘Mededogen is te klein, eigenbelang te groot, de goeden gaan allemaal dood. Ik kijk ernaar uit.’ In Enschede koos men voor puur cabaret, wat goed uitpakte. De lokale en nationale politiek (‘in Glanerbrug werd Sinterklaas gevierd met zzp’ers: Zeer Zwarte Pieten. Toen zij van boord gingen, sprong de straatverlichting aan.’) werd grondig doorgenomen en er werd met veel respect afscheid genomen van een twintigtal overledenen. In de zondagsmatinee was er meerdere keren aandacht voor het overlijden van ‘Brigitte Bardood’. Het lied van Manuel voor de ‘taalvirtuoos’ Joost Prinsen was prachtig.
Twentse Eindejaarsconference 2025, foto: Willem van Walderveen
Bij de laatste verkiezingen werd de PVV in Enschede de grootste partij. Dit stemgedrag werd vaak bespot. De grijnzende Kemperink kreeg applaus voor zijn oproep om gelukszoekers uit Twente te weren. Dit bleek echter te gaan om Randstedelingen die massaal woningen in Twente opkochten. ‘Willen jullie meer of minder Amsterdammers in Twente?’ Manuel raakte in gesprek met Boer Anton, die net zijn spandoek had opgehangen: ‘Liever een koe in de wei dan een asielzoeker erbij.’
De amusementswaarde was hoog in het Wilminktheater. Nathalie Baartman was het sterkst met een lied over de ondergang van Enschede als textielstad (‘Oh, het spijt ons, Enschede, katoen is al lang passé’) en als echtgenote van een paniekerige man die regelmatig een stroomstoringsoefening wilde houden en in het donker op zoek was naar de zaklamp die in het noodpakket zat.
Na enkele gemakkelijke grappen over zijn schoonfamilie, vertelde Thijs Kemperink over zijn liefde voor de zender National Geographic. De documentaire over de bonobo-apen, met hun unieke benadering van seks, had hem diep geraakt. Seks is voor die apen een begroeting en een manier om conflicten op te lossen. Kemperink: ‘Dat zou naar de Tweede Kamer moeten worden verplaatst, bijvoorbeeld in de verhouding tussen Caroline van der Plas en Jesse Klaver. BBB wordt dan Borsten, Billen, Beffen.’
Klaar met het jaar, foto: Rob ten Broek
In tegenstelling tot de Twentse jaarsluiting, kwam Klaar met het jaar in het Chassé Theater in Breda niet helemaal tot zijn recht. Men koos ervoor het jaar af te sluiten met een bonte verzameling artiesten. Helaas boden de cabaretiers uit het B-circuit voornamelijk flauwe grappen aan. Jammer dat De Gestampte Meisjes niet altijd het niveau haalden van hun anti-stress lied: ‘Zit het even niet mee, denk dan Nama-fucking-sté.’
De avond werd gered door het Utrechtse breakdancecollectief 155, dat enkele zeer geslaagde stukken speelde-danste-buitelde uit hun huidige programma Johnny, waarin alle vormen van fysieke humor samenkomen. Zelfs toen de jongens met dezelfde Beatles-pruik, een sigaret in de mond en identieke werkkleding ritmisch een trap op- en afliepen, ontstond er al een zeer komisch tafereel. Maar ja, slaat het op 2025?
Klaar met het jaar, waarvoor het publiek voorwerpen moest meenemen waarmee ze helemaal klaar waren, werd gepresenteerd door de Brabantse dragqueen Emily Salvia, die opviel door enkele scherpe opmerkingen. ‘Ik ben het diversiteitsvinkje om de subsidie binnen te halen.’ Zij maakte ook indruk met het lied ‘In deze club’, waarmee ze hoge ogen gooide op het laatste COC songfestival. ‘In deze club lijken ze op mij. In deze club voel ik me vrij.’
Misschien is er volgend jaar wel een plekje vrij voor Emily Salvia in het collectief dat Yora Rienstra heeft verzameld voor de uitgesproken feministische jaarsluiting Vrouwejaars. Na een paar aanloopjaren is het collectief nu echt op stoom gekomen. De mannen, die een minderheid in de zalen vormden, voelden zich wellicht wat ongemakkelijk toen Rienstra zeer gedetailleerd over haar borstkankeronderzoek vertelde of toen Kim Schuddeboom uitvoerig beschreef wat er allemaal mis kan gaan bij het inbrengen en vooral het verwijderen van een tampon.
Vrouwejaars, foto: Annemieke van der Togt
Uiteraard speelde de onveiligheid voor vrouwen op straat (en binnenshuis niet te vergeten) een grote rol in Vrouwejaars, vooral naar aanleiding van de moord op de 17-jarige Lisa uit Abcoude in augustus. Andere cabaretiers, zoals Peter Pannekoek en Dolf Jansen, hebben dit onderwerp ook aangesneden, maar zo intens en indringend als door een vrouw gebeurt, is nauwelijks mogelijk.
Daarom was het heel slim van Dolf Jansen om dit onderwerp (in ieder geval in Amstelveen, waar deze recensent de jaarsluiting van Jansen zag) op een andere manier te belichten. Elke avond kwam er een andere gast langs bij Jansen. Gelukkig geen Bekende Nederlander uit de kaartenbak van de gemakzucht, maar een deskundige met een frisse blik, zoals Sia Hermandides, filmregisseur en boegbeeld van de nieuwe lichting Dolle Mina’s. Zij wordt als vrouw vrijwel dagelijks geconfronteerd met het gevoel niet volkomen vrij en veilig te zijn op straat.
Peter Pannekoek – die met Perspectief van alle jaarsluiters de meest uitgebalanceerde conference heeft gemaakt, met een indrukwekkend grauw Marslandschap als decor en een mooi evenwicht tussen ernst, scherpe grappen en sterke persoonlijke tinten – ziet het probleem voor de vrouwen als een mannenprobleem. En dat probleem moet bij de kern worden aangepakt, namelijk bij de opvoeding.
De man, of de jongen, moet op het hart worden gedrukt dat hij in de relatie met de vrouw de gast is, en dat hij zich dus als gast dient te gedragen. Dit opvoedingsstukje was zonder twijfel het allerleukste blokje van vijf minuten van alle door deze recensent bekeken oudejaarsvoorstellingen. En ook nog buitengewoon ernstig.
Natuurlijk was het voor Jansen makkelijk scoren als het gaat om vrouwelijke politici. Vrouwonvriendelijk? Nee hoor, want het betrof Femke-mest-Wiersma, Marjolein-ik ben beleid-Faber en Dilan-feeks-Yeşilgöz, die in feite om bespotting hebben gesmeekt. Ook bij Sjaak Bral en Peter Pannekoek moesten deze vrouwen het ontgelden.
Zonder de nationale en internationale politieke kopstukken bij naam en toenaam te noemen, is een oudejaarsconference toch ietwat kaal. Vooral bij Dolf Jansen en Sjaak Bral kwam de bezoeker op dat punt goed aan zijn trekken, waarbij het Sjaak Bral lukt om in vrijwel elke zin een grap te proppen. Groot voordeel bij Bral is ook dat hij een aantal steengoede liedjes in zijn programma duwt, zoals een beklemmend dreigend nummer over drones, ‘de stille jager’ en een indrukwekkend lied over zijn dementerende moeder: ‘Je bent er wel, je bent er niet.’
Ongekend, foto: Annemieke van der Togt
Tsja, en dan de boodschap. Cabaretiers van de lol kunnen dan wel roepen dat je voor boodschappen bij Albert Heijn moet zijn, maar zonder boodschap is een oudejaarsvoorstelling niet compleet. De morele opdracht van Sjaak Bral, Dolf Jansen, André Manuel en Peter Pannekoek liggen eigenlijk dicht bij elkaar. Bral drukt de mensen op het hart om zelf na te denken en niet achterna te denken. Geef de volksmenners geen kans en verfoei de mensen die zeggen dat wetenschap ook maar een mening is.
André Manuel is een voorstander van zeggen wat je denkt, maar daarover moet je wel eerst hebben nagedacht. Collega Pannekoek wil de mensen ervan overtuigen dat als je niet nadenkt en fascistische tendensen maar een beetje wegwuift alsof het allemaal niets uitmaakt, je de ondergang van de rechtstaat en democratie aan jezelf te wijten hebt. Jansen hamert erop dat radicaal activisme – en nee, dat staat niet gelijk aan geweld – nodig is om al het moois op aarde te redden. Nu het nog kan.
Met andere woorden: deze oudejaarssolisten zeggen allemaal: ‘Als we straks naar de klote gaan, en dat punt ligt niet zo ver meer van ons vandaan, zeur dan niet, want je hebt er zelf te weinig of niets voor gedaan om het te voorkomen.’ En omdat het oudejaar is, bieden alle cabaretiers nog een sprankje hoop: het is nog nét niet te laat! Of ze het zelf ook geloven, is weer een tweede.
De hoop van André Manuel heeft een zuur randje. Hij stelt dat de geschiedenis zich altijd herhaalt, en dus komen we vanzelf weer uit bij de Flower Power en vrije liefde van de jaren zestig van de vorige eeuw. Manuel ziet zichzelf wel als de nieuwe Bob Dylan van die hippie-herleving. ‘We moeten eerst alleen nog even ‘40-‘45 zien te overleven.’
|
Op de valreep nog naar het theater? Vrouwejaars 2025 is nog te zien t/m 31 december. Loes Bakker is onderwijsspecialist met jarenlange ervaring in beleid en praktijk. Haar bijdragen gaan over vernieuwing, digitalisering en pedagogische kwesties in het onderwijs. Ze legt onderwijsontwikkelingen kritisch bloot, altijd met een hart voor leerlingen, leerkrachten én een toekomstgericht onderwijssysteem dat iedereen gelijke kansen biedt. |