Grondstoffencrisis in Europa: Afhankelijk van China, Recycling Schiet Tekort!

Hoewel de EU in 2024 een ambitieus actieplan lanceerde, blijft de afhankelijkheid van enkele landen voor cruciale metalen een realiteit. Europa is net als andere regio’s in de wereld afhankelijk van een beperkt aantal landen zoals China, Chili, Australië en Congo voor de winning van belangrijke grondstoffen zoals lithium, kobalt, nikkel en mangaan. De extractie en verwerking binnen Europa lopen achter vanwege uitgebreide vergunningprocedures en milieukwesties.

De recycling van waardevolle grondstoffen gaat ook moeizaam. Van de 26 strategische grondstoffen wordt slechts een klein deel gerecycled, en bij de overige ligt het recyclingpercentage tussen de 1 en 5 procent. De Europese Rekenkamer heeft vastgesteld dat deze situatie de energietransitie, het concurrentievermogen en de strategische autonomie van de EU in gevaar brengt.

China’s dominantie in de productie van grondstoffen en componenten

‘Europa heeft zich ontwikkeld als een assemblagehub,’ merkt Xandra Weinbeck van Invest-NL op, waarbij ze verwijst naar de praktijk van het bestellen van componenten uit China, die vervolgens in Europa worden geassembleerd tot eindproducten. ‘De afgelopen twintig jaar is een groot deel van onze grondstof- en componentenindustrie naar China verhuisd, waar men zeer efficiënt en met hoge kwaliteit produceert. Het terughalen van deze productie naar Europa zou jaren duren.’

Nieuwe mijnbouwinitiatieven zijn essentieel om in de groeiende Europese vraag naar grondstoffen te voorzien. Met de Critical Raw Materials Act streeft Europa ernaar om in 2030 ten minste 10 procent van haar eigen grondstofbehoefte uit Europese bronnen te halen. Landen zoals Portugal, Frankrijk, Servië en Tsjechië bezitten aanzienlijke reserves van lithium, en in Finland bevinden zich kobalt en nikkel. Veel van deze potentiële projecten bevinden zich echter nog in de exploratie- of vergunningsfase en kampen met lokale bezwaren en milieubezwaren.

Zonder recycling geen verwerking

En het aanleggen van nieuwe mijnen alleen is niet voldoende, aldus Weinbeck. ‘Er is ook voldoende verwerkingscapaciteit nodig om deze ruwe grondstoffen om te zetten in zuivere producten.’ Maar zonder de aanvoer van ruwe materialen kunnen er geen verwerkingsfabrieken komen, en omgekeerd. Het is een typisch kip-en-eiprobleem in de duurzame transitie.

Maar kritieke grondstoffen zijn niet alleen diep in de aarde te vinden; Europa zit in feite op een goudmijn aan grondstoffen. Deze materialen zitten nu vast in allerlei elektronica, zoals batterijen, zonnepanelen, telefoons, auto’s en windmolens.

Alleen al in Nederlandse huishoudens bevatten afgedankte elektrische apparaten samen meer dan 7 miljard kilo aan waardevolle grondstoffen, waarvan 764 miljoen kilo onder strategische en kritieke grondstoffen valt, volgens berekeningen van Stichting OPEN.

Onderzoekers verwachten dat de hoeveelheid elektronisch afval in Europa bijna zal verdubbelen van 10,7 miljoen ton in 2022 naar maximaal 19 miljoen ton in 2050. De waardevolle grondstoffen in dit afval, zoals koper, aluminium, neodymium en kobalt, zijn essentieel voor groene technologieën, digitale infrastructuren en moderne defensiesystemen.

Als het Europa lukt om zijn recyclingcapaciteit uit te breiden, dan kunnen we de waardevolle grondstoffen die als producten binnenkomen binnen de continentale grenzen houden, stelt Weinbeck.

Goudmijn aan kritieke metalen

Het recyclen van grondstoffen uit elektronica is een tijdrovend en technologisch geavanceerd proces. Een jong Nederlands bedrijf dat hierin vooroploopt is het in 2024 opgerichte Back to Battery. Dit bedrijf haalt waardevolle metalen en mineralen uit de zogenaamde black mass, het poeder dat overblijft nadat batterijen worden gesorteerd, ontmanteld, geplet, gescheiden en vervolgens gemalen en vergruisd. Back to Battery is in staat om gerecycled lithium, koper, nikkel en mangaan van vergelijkbare kwaliteit als nieuw materiaal te ‘delven’.

‘Lokale productie is cruciaal om de huidige risico’s in de toeleveringsketen van kritieke metalen te verminderen’, zegt Steven Lans, directeur en oprichter van het bedrijf. ‘Door geopolitieke spanningen zijn de grondstofprijzen zeer volatiel. De prijs van lithium is de laatste drie maanden gestegen met 80 procent, van kobalt met 65 procent en van nikkel met 20 procent.’

Lans merkt op dat batterijfabrikanten deze volatiliteit steeds meer als een risico zien. ‘En dat is goed nieuws voor ons. Met onze recyclingtechniek kunnen we een voorspelbare prijs bieden. Als China zijn grenzen sluit – wat in het verleden is gebeurd – dan schiet de prijs van lithium omhoog. Lokale productie daarentegen valt niet stil.’

Gerecycled concurrerend met nieuw lithium

Maar het opzetten van een grote recyclingfaciliteit is een langdurig traject, weet Lans. Back to Battery heeft nu een pilotfabriek die een paar kilo materiaal per week produceert. Het vergunningsproces voor een grote demofabriek verloopt traag. Lans: ‘Uiteindelijk is het een chemisch proces. Dus de vergunningverlener wil uitsluiten dat schadelijke stoffen in het milieu terechtkomen. Het aanleveren van alle bewijslast kost veel tijd.’

Opvallend genoeg maakt Lans zich geen zorgen over het verdienmodel van zijn gerecyclede grondstoffen in vergelijking met virgin materiaal uit het buitenland; een hindernis waardoor de sector voor plasticrecycling flinke klappen kreeg. ‘Wij kunnen produceren tegen marktprijzen. Dat komt doordat de concentratie lithium in gebruikte batterijen hoger is dan in natuurlijk erts. Bovendien winnen we ook andere waardevolle materialen zoals kobalt, nikkel en grafiet. Dit maakt batterijrecycling tot een zeer aantrekkelijke vorm van ‘urban mining’.

Lans kijkt uit naar Europese wetgeving die vanaf 2031 vereist dat batterijen een verplicht aandeel gerecyclede content moeten bevatten. En dat is een positieve ontwikkeling voor de batterijrecycler.

Hoogwaardig aluminium van eigen bodem

Een ander bedrijf dat inzet op de recycling van waardevolle grondstoffen is het in Harderwijk gevestigde Myne. Myne recyclet met behulp van geavanceerde AI-technologie schroot tot hoogwaardig aluminium. Met 75 werknemers, een omzet van 400 miljoen euro en een jaarlijkse productiecapaciteit van 60 duizend ton aluminium, is Myne een belangrijke speler.

Mede-eigenaar en ceo Martijn van de Poll heeft ervaring opgedaan met het overzees verschepen van schroot naar Azië. Landen als China, India en Pakistan zien waarde in het metaalhoudende afval. Bovendien is het voor welvarende landen goedkoper om afval te verschepen, dan lokaal te verwerken. In Azië wordt metaalafval – vaak met de hand – gesorteerd. Niet waardevolle bijproducten belanden vaak in de grond of worden verbrand in de smeltoven.

Van de Poll vond dat het anders moest en ontwikkelde onder andere samen met de TU/Delft een machine – een ‘robotsorteerstraat’ zoals hij het zelf noemt. ‘Inmiddels recyclen we op grote schaal aluminium. Daarnaast kijken we ook naar koperlegeringen zoals messing en brons.

Groen is uit, autonomie is in

Volgens Van de Poll moeten we voor de strategische autonomie van Europa meer inzetten op hoogwaardige recyclingtechnologieën. ‘Innovatie in de recyclingsector is lange tijd ondermaats geweest. Als Europa voorop wil lopen in circulariteit, moeten de ketens anders worden ingericht.

Cruciaal voor een bedrijf als Myne is regelgeving die het moeilijker maakt om schroot naar het buitenland te exporteren. ‘De afgelopen jaren was het voordeliger om gemengd afval per bulkcontainers naar Azië te sturen. Als export openblijft, dan kan dat hoogwaardige recycling demotiveren.’

Volgens Van de Poll is Europa zich bewust van deze spanning. Met aanscherpingen van de Waste Shipment verordening wordt het medio volgend jaar moeilijker om metaalafval buiten de EU te exporteren.

Europese bedrijven worden dan zelf meer verantwoordelijk voor de verwerking van het afval. ‘Helemaal de grenzen dichtgooien gaat niet de oplossing zijn. Maar er moet op z’n minst een gelijk speelveld komen met exporten en laagwaardig recyclen.’

Blok onder leiding van VS tegen China

Bedrijven als Back to Battery en Myne spelen een sleutelrol in het opwaarderen van afval tot bruikbare grondstoffen. De volgende stap is het creëren van vraag naar deze grondstoffen. Dat kan bijvoorbeeld door nu al strategische grondstofvoorraden aan te leggen. Daarin spelen overheden van economische grootmachten een cruciale rol.

Zo kondigde de Amerikaanse president Trump begin deze maand ‘Project Vault’ aan, een plan om een voorraad van kritieke mineralen op te bouwen in de VS en zo onafhankelijker te worden van China. Hiervoor maakt de Amerikaanse Import-Exportbank 10 miljard dollar vrij, plus 2 miljard private investeringen.

In dezelfde week liet Trumps minister van Binnenlandse Zaken weten dat zo’n dertig landen zich willen aansluiten bij dit blok tegen China. Japan, Australië en Zuid-Korea meldden zich al en binnenkort volgen er meer, aldus minister Doug Burgum.

Strategische voorraden in Europa

Europa lanceerde eind 2025 het ResourceEU-actieplan. Het doel: toegang tot kritieke grondstoffen verbeteren, bijvoorbeeld door als een blok strategische voorraden op te bouwen voor cruciale sectoren als de energietransitie en defensie. Italië, Frankrijk en Duitsland lijken op dit moment het voortouw te nemen, al verloopt de voortgang vooralsnog moeizaam. Zo zegt een bron tegen Reuters dat er veel gepraat wordt, maar weinig actie plaatsvindt.

Los van de logistieke uitdaging, moeten lidstaten en de Europese Investeringsbank geld vrijmaken voor een overkoepelende aanpak. Invest-NL ziet hier een financieringsgat waarop het kan inspringen. De instelling liet daarom door het Haagse Centrum voor Strategische Studies (HCSS) onderzoeken hoe publiek-private voorraden kunnen bijdragen aan de grondstofautonomie van Europa.

Autonomie koren op de molen van de circulaire economie

‘Op korte termijn kun je denken aan prijscompensaties, contract for difference-constructies of afnamegaranties’, zegt Weinbeck van Invest-NL. Met dergelijke maatregelen krijgen grondstoffen die lokaal gewonnen of gerecycled worden voorrang op virgin-grondstoffen van buiten Europa.

‘Nederland is alleen te klein om dit zelfstandig te doen. Samenwerking met Duitsland ligt voor de hand, ook omdat daar meer verwerkingscapaciteit is. Nederland kan zich richten op inzameling, sortering en voorbewerking, terwijl Duitsland verder verwerkt. Nederland kan zo een grondstoffenhub worden voor het achterland.’

Doordat het strategisch belang van het behouden van grondstoffen nu zo actueel is, zou je bijna vergeten dat het in de basis gestoeld is op de grondbeginselen van de circulaire economie. Uiteindelijk kunnen de verschillende grondstofverordeningen van de EU en de huidige geopolitieke situatie een stroomversnelling betekenen voor de circulaire economie.

‘Never let a good crisis go to waste’, zegt Van de Poll van Myne naar de beroemde woorden van Churchill. ‘Het is wel opvallend dat het hele ‘groene’ er een beetje uit is. Het gaat ineens veel meer over Europese autonomie dan over CO2-besparing.’

‘Circulariteit was ooit een idealistisch thema, maar nu draait het om strategische autonomie en leveringszekerheid’, zegt Weinbeck. ‘Bovendien dwingt naderende wetgeving bedrijven om nu al na te denken over lokale verwerking en recycling. Maar dan moet het ecosysteem wel economisch houdbaar zijn. Dat betekent ook dat we bedrijven in Nederland moeten helpen groeien. We moeten aan de bak.’