Verbeelding: Vlucht of Begin van Verandering? Ontdek het Nu!

De tiende aflevering van het ExploreZ Festival werd dit jaar geopend met de opvoering In brand door ZID Theater. Geïnspireerd door de toespraak Create Dangerously (1957) van Albert Camus, die stelt dat creatie altijd een verzetsdaad is en daardoor gevaarlijk, onderzoekt deze voorstelling de functie van de kunstenaar tijdens crisismomenten.

‘Open enkel in geval van nood’, luidt het op de blikken die het gezelschap bij aankomst aan het publiek overhandigt. Hoewel dit de anticipatie voor de voorstelling verhoogt, blijft een daadwerkelijke noodsituatie, waarbij de blikken zouden opengaan, gelukkig uit. De toeschouwers plaatsen de blikken op een rij op de speelvloer, die tijdelijk als een lage scheiding dient tussen hen en de artiesten.

De voorstelling, geregisseerd door Karolina Spaić, is in samenwerking met de performers ontwikkeld. De persoonlijke verhalen en ervaringen van Nivin Baranbo uit Syrië, Dora Draghin uit Argentinië, Issam Zemmouri uit Marokko, en de Nederlandse acteurs Sebo Bakker en Daan Bosch, waren het startpunt voor de diverse uitvoeringen.

Onder het geluid van donder betreden de performers stormachtig het podium en zoeken bescherming onder omgevallen stoelen. Ze dansen, praten en zingen over consumentisme, vernietigde natuur, verloren tijden en opnieuw beginnen. Ze vieren een uitgelaten feest op dreunende technomuziek, verklaren vervolgens dat alles een droom was, en delen hun zorgen over hoe verder te gaan nu de stenen van de straten en huizen letterlijk zijn verdampt. Sebo Bakker jongleert met de emergency-blikken door de lucht en af en toe schuilen acteurs onder witte transparante doeken om ruimte te maken voor een solo of duet.

Er zijn ook kleine interactieve momenten in de voorstelling. Zo geeft Baranbo sleutels aan rode linten aan de voorste rij en stelt vragen zoals: ‘Wat betekent een sleutel voor jou?’ en: ‘Waar kan een sleutel nog meer voor staan?’ Ze mengen zich onder de bezoekers en starten een gesprek over hoe een wereld zonder angst eruit zou zien. ‘Ik droom van een wereld zonder oorlogen en discriminatie’, antwoordt een toeschouwer.

De thematiek van de voorstelling is zeer relevant. De symboliek is soms wat voorspelbaar: het vuur dat terugkeert in rode elementen; op een rij geplaatste schoenen, als een herdenkingsprotest tegen geweld op kinderen in Gaza; het inpakken van lege koffers aan het einde, waarbij de beelden en teksten van de voorstelling samenkomen in de woorden: ‘Wat heb je aan geld als er geen planeet meer is? We zoeken een nieuwe plek. Laten we samen opnieuw beginnen.’ Hierna verlaat een tragische processie van koffers, stoelen, een vogelkooi en performers het toneel.

In brand is het laatste deel van de trilogie Water (2024) en Zuurstof (2025). Het behandelt een wereld die kreunt onder grote conflicten en het innerlijke vuur van een kunstenaar die hier een weg in moet vinden. Hoewel sommige performers dit fysiek op het podium ervaren, slaat de urgente boodschap niet volledig over op het publiek.

Positieve verandering
Na de première van In brand worden korte previews van theater-, dans- en spoken word-voorstellingen getoond door internationale makers met een vluchtelingenachtergrond, die tijdens het festival te zien zijn. Onder de noemer Noodzaak als kompas worden makers, deelnemers en bezoekers aangemoedigd om via de kunsten actief bij te dragen aan positieve verandering.

Vooral de jonge dansers van het Explodium-programma maken indruk. Onder begeleiding van het festival ontwikkelen en presenteren zij korte solo’s of duetten. Een tubaspeler brengt geluiden voort die warmte en wind suggereren. En de trillende handen van een jonge vrouw in pak met gasmasker, die salueert, beelden treffend de gevoelde angst uit: wat te doen als je aangevallen wordt? Zij zullen de volledige voorstelling op buitenlocaties herhalen.

Ook de danssolo van Issam Zemmouri is opmerkelijk. Hij trekt het publiek zijn wereld binnen door de zaal te verduisteren en zijn dynamische dans enkel met twee kleine lichtstralen te belichten. Door een erfelijke ziekte verliest hij geleidelijk zijn zicht. Maar kunst hoeft niet altijd gezien te worden; het kan ook gevoeld en gehoord worden. Zijn voorstelling Fade Out, die op 4 juni in première gaat, biedt dan ook verschillende zintuiglijke ervaringen.

Aan het einde richt Zemmouri zich tot het publiek: ‘Kunst is er niet om te behagen, maar om te schreeuwen.’ Opnieuw klinkt de invloed van Albert Camus’ Create Dangerously, zelf ook een migrant. Volgens Camus is een kunstenaar er niet voor entertainment. Hij is er niet om de samenleving of zichzelf gelukkig te maken. Kunst moet uitdagen, provoceren en de stem zijn voor degenen die zichzelf niet kunnen uiten. Kunst is een verzetsdaad tegen elke vorm van onderdrukking en bezit een zelfversterkende kracht die door machthebbers als bedreigend wordt gezien. Daarom is het gevaarlijk.

Met de laatste woorden van Zemmouri over kunst die moet schreeuwen, wordt de brandende wereld en het sterke gevoel van de performers van vanavond even aangeraakt.