Verwondering en Blijdschap: Rob de Graaf Duikt in de Stuart Sherman Papers!

Het is alweer een tijd geleden en mijn herinnering is wat wazig. In het Mickery-theater in Amsterdam zie ik een man optreden. Voor hem staat een klein tafeltje waarop hij allerlei alledaagse objecten heeft uitgestald waarmee hij speelt en praat. Hij gebruikt blokken, speelgoedauto’s en stukjes gekleurd papier. De ambiance is meer beschouwend dan dramatisch.

Als toeschouwer word je uitgenodigd om kalm te observeren – de performer dwingt je niet om je emoties te verliezen in diepe ontroering. Zijn handelingen zijn niet overhaast, maar wel doelbewust. Hij creëert composities die slechts kortstondig bestaan. Er zijn objecten, er zijn tijdelijke structuren en er is ruimte voor associatief denken. Er is een verwondering die gedeeld wordt met anderen.

Of er ook gesproken werd, kan ik me niet meer herinneren.

De man met het tafeltje is Stuart Sherman. Hij is een performancekunstenaar, dichter en New Yorker. Later zal ik ontdekken dat hij zijn optredens, die hij ‘Spectacles’ noemt, niet alleen in theaters maar ook in de openbare ruimte uitvoert.

Sherman is in 2001 overleden. Dat ik me in 2025 nog steeds zijn optreden op de Rozengracht herinner, heb ik te danken aan Michiel Huijben, een Nederlandse kunstenaar en uitgever, die de teksten van Sherman, bewaard in de Fales Library van de New York University, heeft opgedoken en een brede selectie ervan heeft gepubliceerd onder de titel The Stuart Sherman Papers.

Het lezen van dit boek kan worden beschouwd als een vorm van culturele archeologie: de fragmenten, die hier in de vorm van woorden verschijnen, worden zorgvuldig opgegraven en geordend; uit wat dan zichtbaar wordt, ontstaat het beeld van een persoon en zijn wereld.

De teksten zijn afgedrukt in hun originele vorm: getypt op een schrijfmachine met typfouten, toevoegingen, correcties en doorhalingen. Dit brengt de lezer dicht bij de schrijver. Bovendien maakt deze presentatie van The Stuart Sherman Papers een prachtig object op zich. Het trapeziumvormige boek gaat over het werk van een kunstenaar, maar is zelf ook een kunstwerk.

De opgewekte schijnbare naïviteit en de precieze directheid die ik me herinner van het optreden in Mickery, vind ik terug in de teksten in dit boek. Verdeeld onder de categorieën Things, People, Words, Places, Books, Worlds en Windows deelt Sherman zijn gevoeligheid met de lezer. Het bevat goed uitgewerkte schetsen en korte verhalen, en zelfs een enkel gedicht, maar het sterkst is Sherman als hij schrijft in rauw, ongepolijst proza, in zinnen die spontane observaties van een gretige en gevoelige waarnemer weergeven.

3:30 in the morning.
The clock is sleeping: TICK, TICK, TICK.
But I who writes this
And you who read it
Are still awake: TICK, TICK, TICK.

‘Verbaasde waarneming van het alledaagse’ – zo zou je veel van Shermans teksten kunnen omschrijven.

I saw my feet walking, I tasted breakfast, I heard children’s laughter, I smelled gasoline, I touched bricks. I inscribed this.

Stuart Sherman biedt geen analyses of betogen, er is geen andere ‘rode draad’ dan die van de waarneembare realiteit, maar – zoals we weten – als je scherp genoeg kijkt, wordt zelfs het gewone buitengewoon.

BERLIN
East
In the green parks strong young men eat inexpensive lunches and avoid the envious stares of the mighty statues fasting.

In het boek is een tekst (uit 1983!) opgenomen over Shermans werk, geschreven door danshistorica Sally Banes, waarin ze zijn werkwijze karakteriseert als ‘een kruising tussen kinderlijke opgaanheid en wetenschappelijk experiment’. Hoewel dit vooral slaat op de optredens met de klaptafeltjes, vind je dit ook zeker terug in de geschreven teksten, die de onbevangenheid van waarneming combineren met de verrassende precisie waarmee een vloeiende pen die waarneming verwoordt. Neem bijvoorbeeld een beschrijving van Parijs:

A cut, a deep cut, filled with water (the Seine) and sutured by bridges (with many names), a surgical wonder, a medical masterpiece – a profound wound, self-inflicted for the good of all (even those who don’t know their Right Bank from their Left), for bridging differences can only be accomplished if there are differences to be bridged, and only the existence of a river can justify the building of bridges.

Zo hadden we Parijs nog niet eerder gezien…

Michiel Huijben, die al dit materiaal heeft bestudeerd en geselecteerd, schat dat Stuart Sherman elke dag van zijn volwassen leven wel iets heeft geschreven. Het gaat vooral over hoe hij de dingen en de wereld om zich heen waarneemt – en hoewel we weinig te weten komen over de man achter deze waarnemingen, opent soms een paar regels een deur en zien we iets van de schrijver zelf.

I inhale the aroma of hope,

And exhale the stink of disappointment.

Natuurlijk kan men zich afvragen wat het belang is om, een kwart eeuw na zijn dood, het stof van Stuart Shermans woorden af te blazen en ze opnieuw onder de aandacht te brengen. Een eenduidig antwoord op die vraag heb ik niet – maar wat ik wel weet, is dat het altijd weer boeiend is om te zien hoe een kunstenaar – of het nu op de speelvloer, in een atelier of op papier is – zich verhoudt tot de realiteit: observerend, benoemend, componerend en interpreterend, herscheppend. Deelgenoot zijn van vrijheid en verbeelding – dat is de waarde van kunst – en dus ook van deze met artistieke sensitiviteit gecreëerde publicatie.

The Stuart Sherman Papers, samengesteld en geredigeerd door Michiel Huijben; bijdragen van Mark Bradforfd, Nicholas Martin en Sally Banes, Flat i, 2025, 35 euro.