Shira Keller onthult: Elke recensie geeft haar hartkloppingen!

Bij Theaterkrant leveren ruim zestig critici hun bijdragen. In een reeks gesprekken introduceren we hen aan onze volgers. Vandaag presenteren we Shira Keller, auteur en criticus voor NRC en Theaterkrant.

Wat houdt een recensie precies in?
In mijn visie is een effectieve theaterrecensie een mix van een objectieve beschrijving van de belevenis, een diepgaande analyse en een persoonlijk, goed onderbouwd oordeel. Mijn oordeel vormt zich meestal tijdens het schrijfproces.

Hoe verloopt het schrijfproces voor jou?
Voor het theaterlicht uitgaat, voel ik de opwinding van een kind. Dit gevoel heb ik elke keer opnieuw: het is alsof je een geschenk mag openen. Gedurende de voorstelling streef ik ernaar om zo alert en gefocust mogelijk te zijn, niets te missen. Ik let ook goed op mijn eigen gevoelens, of het ontbreken daarvan. Ik maak vaak notities uit vrees iets te vergeten, hoewel deze uiteindelijk vaak ongezien in een lade belanden. Na de voorstelling vertrek ik meteen, zonder na te praten, en thuis probeer ik het los te laten en ga ik slapen.

Afhankelijk van de deadline sta ik de volgende ochtend vroeg op en begin ik alles wat ik voorbereid heb, het gevoel tijdens de voorstelling en mijn analytische gedachten samen te voegen. Dan pas start ik echt met de rationele analyse. Wat was nu de essentie? Wat maakt deze uitvoering relevant (of juist niet)? En hoe verhoudt het zich tot de wereld buiten het theater?

Het meest interessante en leuke aan kunstkritiek vind ik het beschouwende element. Je gaat als het ware in dialoog met het kunstwerk. Dit hoeft niet altijd stellig te zijn. Het kan ook bestaan uit vragen, twijfels, of onzekerheden die opdoemen tijdens je interactie met het werk.

Het is het mooist als dit gesprek door zoveel mogelijk recensenten (en andere toeschouwers) wordt gevoerd, waarbij men ook op elkaar kan reageren. Een theatervoorstelling als startpunt voor een diepgaand, verrijkend gesprek dat openbaar wordt gevoerd over de wereld waarin we leven.

Kranten publiceren steeds minder recensies…
Een krant is een commercieel platform. De waarde van artikelen wordt beoordeeld op basis van hoe lang lezers op een pagina blijven. Dit wordt nauwkeurig bijgehouden. Dat betekent dat een theaterrecensie over een experimentele jeugdvoorstelling moet concurreren met een artikel over Donald Trump. Dit is natuurlijk absurd. Serieus aandacht schenken aan cultuur verrijkt een krant, ook als het publiek daarvoor kleiner is dan voor de dagelijkse puzzel.

Zijn er recensies die lastig waren om te schrijven?
Zeker, soms vrees ik dat een voorstelling te complex voor mij is. Dit heb ik ook met poëzie. Dan worstel ik enorm om te begrijpen wat ik gezien heb. Dit gebeurde bijvoorbeeld bij Bérénice van Romeo Castellucci, en ook bij Landschap met radioactieve honden van Espen Hjort. Het zijn fascinerende voorstellingen met een sterke sfeer, maar probeer maar eens uit te leggen wat je gezien hebt, zonder de kracht van het ongrijpbare – dat wat je voelt maar niet helemaal kunt bevatten – teniet te doen.

Hoe verschilt het schrijven van romans van recenseren?
De grootste verschil is de deadline. Die zorgt ervoor dat projecten worden afgerond. In mijn creatieve werk komt er een moment waarop ik twijfel of het wel iets voorstelt, meestal eindig ik dan met ‘nee’. Zo gaan er twaalf jaar voorbij. Ik heb twee toneelstukken geschreven en zou die richting wel weer op willen gaan.

Verder is recenseren een vorm van reflecteren, wat heel anders is dan creëren. Het vraagt minder moed. Dat betekent niet dat ik het niet spannend vind. Bijna elke recensie bezorgt me hartkloppingen als ik het instuur. Heb ik de voorstelling goed genoeg begrepen? Heb ik mezelf niet belachelijk gemaakt? Heb ik de voorstelling recht gedaan? Alhoewel recensies niet over mij gaan, is elke recensie een zeer persoonlijke zaak. Je deelt jouw visie met een publiek, inclusief alle persoonlijke blinde vlekken. Als je recensies goed leest, leer je de recensenten stiekem heel goed kennen.

Hoe ga je om met de invloed die je hebt als recensent?
Dat is een onaangename bijwerking. Dit heeft ook te maken met de afnemende ruimte voor recensies. Omdat er vaak maar één of twee recensies over een voorstelling worden geschreven, krijgt je mening meer gewicht dan je zou willen. Een enkele negatieve recensie kan het einde betekenen van de carrière van een beginnende maker. Dat is natuurlijk niet hoe het zou moeten zijn.

Kun je een recensie noemen die je bijzonder vond?
Het artikel van Rob de Graaf over The Stuart Sherman Papers vond ik werkelijk prachtig. Aan de hand van een vage herinnering aan een optreden van Sherman, decennia geleden, en de teksten die in dat boekje zijn afgedrukt, zoekt De Graaf heel zorgvuldig en teder naar de persoon die deze teksten heeft geschreven.

Ik weet niet zeker of zijn stuk echt als een ‘recensie’ bestempeld kan worden, maar maakt dat echt uit? De theaterwereld is al jaren bezig zich te ontdoen van te strikte genre-indelingen. Ik zou het spannend vinden als er ook in de kunstkritiek ruimte zou zijn voor meer hybride stukken, recensies met een meer essayistische of literaire benadering, misschien in de vorm van een monoloog of een brief.

De Graafs beschouwing van het werk van Stuart Sherman is eigenlijk een liefdesverklaring aan de kunstenaar, niet alleen deze specifieke, maar aan kunstenaars in het algemeen. Aan hun gevoeligheid, verbeeldingskracht en intensiteit in hun relatie met de wereld. En hoe verrijkend het is om daar deel van uit te mogen maken.