Ex-AIVD’er waarschuwt: Startups verdwijnen na één buitenlandse reis door naïviteit!

Aanvankelijk verliep het gesprek in de taxi vrij relaxed. De bestuurder was geïnteresseerd in de herkomst van zijn klant. ‘Uit Nederland.’ En voor welke firma werkte hij? ‘Voor Philips’, antwoordde hij trots. Plotseling veranderde de sfeer. ‘Stap nu uit mijn taxi.’

De Nederlandse zakenreiziger stond opeens op de stoep, alleen in een onbekende Amerikaanse stad. De reden? Het apneu-apparaat van Philips had gefaald en zijn moeder was daardoor overleden, aldus de chauffeur.

Alert zijn op gevaren

Dit is slechts een van de vele waargebeurde voorvallen die aan bod komen tijdens de trainingen van Dyami Security Intelligence. Deze organisatie uit Nieuwegein waarschuwt bedrijven voor de risico’s in het buitenland, traint werknemers in veilig reizen en biedt ondersteuning bij problemen op zakenreizen.

‘In Nederland heerst vaak een VOC-mentaliteit. We denken dat we er gewoon voor kunnen gaan en dat alles wel goed komt, zonder echt alle gevaren te overwegen,’ zegt Eric Schouten (48), die dertien jaar bij de AIVD werkte en in 2019 Dyami oprichtte.

Zijn doel: Nederlandse ondernemers weerbaarder maken tegen internationale veiligheidsdreigingen.

Stijging van de risico’s

De risico’s zijn de afgelopen jaren namelijk sterk toegenomen. Van geopolitieke spanningen tot spionage en van activisme tot cybercriminaliteit – Nederlandse ondernemingen zijn meer dan ooit het doelwit.

Toch merkt Schouten op dat veel Nederlandse ondernemers en leidinggevenden deze realiteit nog niet erkennen. Hij noemt ze naïef. ‘Dat woord gebruik ik al achttien jaar – dertien jaar bij de AIVD en meer dan vijf jaar bij Dyami. En ik moet het nog steeds gebruiken,’ zegt hij.

Deze naïviteit komt volgens hem doordat Nederland zich lange tijd veilig heeft gevoeld. ‘We zijn gewend aan vrede en stabiliteit, maar de wereld is veranderd.’

Realtime waarschuwingen

Dyami houdt zijn klanten, waaronder internationaal opererende bedrijven zoals Shell, Corendon en Thales, maar ook kleinere mkb-bedrijven en overheidsorganisaties zoals InnovationQuarter en de RVO, op de hoogte van de veranderende wereldsituatie.

Wie het kantoor van Dyami binnenloopt, zou kunnen denken dat het een nieuwsredactie is. Medewerkers, zittend rond een groot bureau-eiland, staren geconcentreerd naar hun computerschermen. De verzamelde informatie wordt gebruikt voor veiligheidsrapporten.

Het onderzoeksteam heeft wereldwijd contact met duizenden mensen die direct kunnen rapporteren over de situatie ter plaatse, of dat nu in Oekraïne, Indonesië of Eritrea is. Deze contacten zijn door Schouten opgebouwd tijdens zijn jaren bij de inlichtingendienst.

Tijdens dit interview had Israël net aanvallen uitgevoerd op nucleaire installaties en de militaire top in Iran, waarbij ook woonblokken werden getroffen. ‘Wij hadden onze klanten al ingelicht voordat het gebeurde, dus we konden hen in veiligheid brengen,’ vertelt Schouten. ‘Soms zijn er echter eigenwijze mensen die denken dat het wel meevalt en willen blijven. Dan moet je opeens een evacuatie uitvoeren.’

Trainingen met acteurs

Dyami biedt ook diverse trainingen aan om werknemers weerbaarder te maken. Zo is Schouten net terug van een bezoek aan de pilotenopleiding EPST, waar hij jonge vliegers meerdere keren per jaar bijpraat over veiligheid.

Dit doet hij samen met Charlotte Bakker (37), die sinds kort de chief operating officer is van Dyami Academy, de tak van het bedrijf die de trainingen verzorgt. Bakker heeft een achtergrond als theaterregisseur en ruime ervaring als trainingsactrice.

‘We beginnen een training altijd met de stand van zaken in de wereld, omdat alles een geopolitieke achtergrond heeft,’ legt Bakker uit. ‘Hoe actueler je het maakt, hoe sneller de cursisten begrijpen dat dit geen saaie Powerpoint-presentatie is.’

Profielbewustzijn is essentieel

Bakker behandelt ook casestudies, zoals het voorval met de Philips-medewerker in de VS. Dit voorbeeld toont meteen een belangrijk probleem aan: Nederlanders zijn zich vaak niet bewust van hun profiel in het buitenland.

‘Je hebt een Nederlands paspoort, dat heeft betekenis als je reist. Afhankelijk van je bestemming kan dat een sterk of zwak paspoort zijn, en dat moet je weten,’ zegt Bakker.

Of je nu man of vrouw bent, hoe je eruitziet, hoe je je kleedt… dit zijn zaken om over na te denken als je reist. En dus ook bij wie je werkt. ‘Als je voor Philips werkt, ben je in sommige landen op dit moment misschien niet de grootste held, terwijl je in andere landen vrolijk over straat kunt,’ zegt Bakker.

Maar het gaat nog verder. Ook de partners van jouw bedrijf kunnen een risico vormen. Dyami heeft bijvoorbeeld klanten die offshorebedrijven zijn die met Shell samenwerken. Wat doe je dan met een T-shirt met het bekende gele Shell-logo dat je cadeau hebt gekregen?

‘Is het slim om dat te dragen als je naar landen reist waar Shell niet goed bekendstaat?’, vraagt Bakker. ‘Of zelfs hier in Nederland, waar je te maken kunt hebben met klimaatactivisten. Die letten daar zelfs op Schiphol echt op en kunnen je verbaal aanvallen.’

Spionage dichterbij dan je denkt

Het is belangrijk om je bewust te zijn van deze risico’s, benadrukt Schouten. ‘Dat zeggen we ook tijdens de trainingen: we zijn hier niet om jullie paranoïde te maken, maar om jullie weerbaar te maken.’

Zelfs de kleinste details kunnen werknemers in de problemen brengen. Dat gaat verder dan alleen de zichtbaarheid van je werkgever. Ondernemers delen vaak achteloos informatie over hun bedrijf, hun plannen en hun kennis, vaak zonder dat ze het beseffen.

Spionage is volgens Schouten een toenemend risico, ook voor kleinere bedrijven. Het probleem is dat veel ondernemers spionage associëren met James Bond-films. De werkelijkheid is heel anders. Het gebeurt in de lift, in hotelkamers en in restaurants.

‘Vaak horen we van mensen: wij gaan niet naar China, Afrika of het Midden-Oosten. Dus wij lopen geen risico’, zegt Schouten. Maar China heeft een openbare lijst van gewenste technologieën. Ook hier wordt er afgeluisterd. ‘Ze gaan naast jou in de kroeg zitten of in de sportschool’, waarschuwt Schouten.

Risico’s van een beursbezoek

Dat grote bedrijven zoals ASML doelwit zijn van buitenlandse spionnen is bekend. Zo werd de 43-jarige German A. in juli veroordeeld tot drie jaar gevangenisstraf voor het doorspelen van bedrijfsgeheimen van de chipmachinemaker naar zijn thuisland Rusland.

Maar ook startups of mkb-bedrijven in deeptech of defensie kunnen een doelwit zijn. Deze bedrijven beschikken vaak over interessante kennis die niet altijd goed beveiligd is. Hackers kunnen een gevaar zijn, maar ook werknemers die naar het buitenland gaan voor een zakentrip.

Zo heeft Bakker eens een training gegeven voor een beursbezoek dat volledig werd gesponsord door het Chinese technologiebedrijf Huawei. ‘Het was verplicht om je paspoort te uploaden voordat je überhaupt binnen mocht. Dan weet je: alles ligt meteen in China’, zegt Bakker. ‘Dat hoeft niet per se slecht te zijn, maar je moet je daar wel van bewust zijn.’

Een andere veelvoorkomende truc is op zo’n beurs benaderd worden door een investeerder die meteen een zak geld op tafel legt. Deze persoon beweert dan uit bijvoorbeeld Oostenrijk te komen. ‘Maar wij ontdekken regelmatig dat dit een façade is, en dat het uiteindelijk toch om een Chinese investeerder gaat’, aldus Bakker. Het doel: toegang krijgen tot innovatieve technologie.

Beveiliging als dienst

Schouten heeft in zijn tijd bij de AIVD genoeg meegemaakt. ‘Ik heb gesproken met startups die na een reis naar een bepaald land hun kennis kwijtraakten en die nu niet meer bestaan. De directeuren zeiden huilend tegen mij: Eric, als iemand mij dit had verteld, dan had ik dat natuurlijk niet gedaan, maar niemand zei het tegen mij.’

Het probleem? Startups zijn nog volop bezig met de ontwikkeling van hun technologie en hebben vaak geen budget voor beveiliging. Pas als ze groeien, gaan ze daarover nadenken.

Juist die kleinere bedrijven wil Schouten bedienen. Door abonnementen aan te bieden vanaf 500 euro per maand, wil hij beveiliging toegankelijk maken voor iedereen. ‘Ook die startup of mkb’er heeft recht op betaalbare diensten voor travel risk management, security awareness en spionagebewustzijn.’

Maar alles begint bij het bewustzijn van de werknemers. Dus wat doe je als de taxichauffeur naar je werk vraagt en dat mogelijk gevoelig ligt? ‘Verzin een ander verhaal’, adviseert Bakker. ‘Het is maar een taxichauffeur, dus zeg gewoon iets anders dan de waarheid. Who cares?!’