Hoe is het om theater te produceren tijdens een oorlog? Marijn Lems, een journalist van Theaterkrant, is op uitnodiging van het Ukrainian Institute naar Kyiv afgereisd. Hier ontmoet hij verschillende theatermakers om te bespreken hoe zij hun vak blijven uitoefenen onder extreme omstandigheden, en dagelijks moeten aantonen dat hun werk essentieel is.

Beeld je in: je bent een acteur wiens land wordt binnengevallen door een vijandelijke macht, wat leidt tot een conflict waarbij ongeveer honderdduizend soldaten omkomen. Jij wordt echter vrijgesteld van militaire dienst vanwege je vaste aanstelling bij een stadsgezelschap. Terwijl je mannelijke collega’s bij kleinere gezelschappen naar het front moeten, kun jij je blijven richten op je theaterwerk.

Deze situatie is realiteit voor Oleksandr Rudynskyi, de acteur die de rol van Caligula vertolkt in de productie die ik gisteren bijwoonde. In een gesprek met twee Slowaakse collega’s vertelde hij over de zware last van verantwoordelijkheid die hij voelt, en hoe dit zijn innerlijke staat beïnvloedt. Vanuit het veilige Nederland is het moeilijk voor te stellen wat het betekent om als kunstenaar deze verantwoordelijkheid te dragen en elke dag te bewijzen dat je werk van vitaal belang is.

Een tegenovergestelde ervaring heeft Dmytro Levytskyi, artistiek leider van het onafhankelijke Mytzki Theater. Ondanks dat mytzki Oekraïens is voor ‘stad’, heeft deze benaming hem niet gered van de dienstplicht. In zijn afwezigheid spreken we met Anna Shamrai, een ontwerper die ons inlicht over de specialiteit van het Mytzki Theater: audiowandelingen. Hun nieuwste project is Photos of Sichovykh Striitciv Street, waarin Levytskyi de veranderingen in zijn buurt sinds het begin van de invasie toont.

LEES  Abke Haring Maakt Kans op Vlaamse Theaterprijzen: Schittert in ‘Brideshead Revisited’

Deze ‘audiowandeling’ vindt virtueel plaats: we zitten aan een tafel met een fotoboek en luisteren naar Levytskyi die ons door de pagina’s leidt. Zijn observaties zijn soms alledaags, maar juist dat benadrukt het schrille contrast met de meer grimmige details, zoals het verdwijnen van vrouwen en kinderen uit het straatbeeld sinds de invasie, of de alomtegenwoordige scooters van voedselbezorgers.

Het indrukwekkendste moment vindt plaats voor het Oleksandr Dovchenko Centre. In augustus 2022 besloot het Staatsagentschap voor Film tot een grondige herorganisatie van het archief. Critici spreken van corruptie, bedoeld om projectontwikkelaars te bevoordelen. Op een foto zien we een klein groepje demonstranten, een van hen houdt een bord omhoog met de tekst: ‘Wat deed jij in de oorlog? Ik vernietigde onze cultuur voor projectontwikkelaars.’

De demonstranten leggen uit dat ze daar zijn omdat de filmprofessionals aan het front zijn en niet zelf kunnen protesteren. Dit illustreert de ‘oorlog op twee fronten’ waarover hoofdarchivist Oleksandr Teliuk later sprak: tegen de Russen en tegen corrupte zakenmensen en overheidsfunctionarissen.

Na een korte lunch bezoeken we de Obert Dansstudio’s, opgezet door choreografen Olena Ukrop en Sasha Romanova. In 2023 huurden zij studio’s in een Sovjet-kunstenaarsresidentie die al lang leegstond, met als doel een gemeenschapscentrum te creëren rondom dans en beweging. Ukrop vertelt: ‘Er zijn veel dansstudio’s in Oekraïne, maar weinig zijn toegankelijk voor iedereen. We hebben een abonnementssysteem waarmee leden altijd welkom zijn voor trainingen en workshops.’

Voor Romanova was paaldansen een artistieke redding. Na haar verhuizing van Donetsk naar Kyiv verloor ze haar passie voor ballroomdansen door de annexatie van de Krim. Paaldansen gaf haar een nieuwe vrijheid en vorm van expressie. ‘Paaldansen biedt controle in een onvoorspelbare tijd,’ zegt ze.

LEES  Eindelijk groen licht: Musical Willem van Oranje ondanks tegenslagen van start!

De dag wordt afgesloten met een bezoek aan het Lesya Ukrainka Theater voor de opera Gaia-24, Opera del Mundo van Opera Aperta. Hoewel de voorstelling al eerder besproken werd, is het iets anders om deze nu, anderhalf jaar later, te zien met een Oekraïens publiek. Wat opvalt, is de verschuiving van wanhoop naar levenslust, een teken dat men accepteert wat niet veranderd kan worden.

De voorstelling toont een mix van culturele invloeden, wat doet denken aan een gesprek met Volodymyr Sheiko over de culturele stilstand tijdens de Sovjettijd. Een van de hoogtepunten is een rituele kringdans, begeleid door gefragmenteerde muziek. Een performer vertelt me naderhand dat het een volksdans is uit zijn regio, wat het voor hem extra speciaal maakt. Naast de diverse culturele invloeden illustreert het een land in culturele heruitvinding, een afwijzing van Russische dominantie ten gunste van een nieuwe, open toekomst.